Verbs of Perception in Derleme Sözlüğü

Öz

Mental verbs and their subcategories, one of the topics studied in cognitive linguistics, have become a prominent area of interest in recent years. Perceptual verbs, considered a subcategory of mental verbs, have been addressed with variations in terminology, scope, and classification in both domestic and foreign literature. Perceptual verbs are fundamentally formed through the five senses: sight, hearing, smell, taste, and touch. Based on these senses, perceptual verbs in language are generally classified as verbs of seeing, tasting, hearing, smelling, and touching. This study draws on dialects, one of the important sources of Turkish vocabulary. Accordingly, Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü (2009) was used as the basis for revealing the diversity of perception verbs in dialects. The perception verbs found in this work were scanned, the data obtained was classified and examined, taking into account the classifications of perception verbs. The regions where these identified perception verbs are used were given, verbs that are not in standard language were determined, and the diversity of the sensory organs and verbs that are effective in conceptualisation in Turkish society was also presented. In this study, the perception verbs identified in the Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü have been classified and evaluated under five headings and subheadings. In this classification based on the five sensory organs, the perception verbs, their usage patterns, and frequencies will be determined.

Anahtar Kelimeler

• Derleme Sözlüğü
• perceptual verbs
• mental verbs
• vocabulary
• Turkish

Etik Beyan

I declare that I have adhered to ethical principles in this study. My study does not require ethical committee approval.

Derleme Sözlüğü’nde Algı Fiilleri

Öz

Bilişsel dilbilim inceleme konularından biri olan mental fiiller ve alt grupları son yıllarda dikkat çeken alanlardan biri hâline gelmiştir. Mental fiillerin alt başlığı olarak değerlendirilen algı fiilleri, yerli ve yabancı alan yazınında terimlerde çeşitlik, kapsam ve sınıflandırma konusunda ise farklılıklarla ele alınmıştır. Algı fiilleri, temelde beş duyu organı olan göz, kulak, burun, dil ve deri üzerinden oluşturulmuştur. Bu duyu organlarından hareketle dilde algı fiilleri genellikle görme, tatma, işitme, koklama ve dokunma fiilleri olarak sınıflandırılmaktadır. Bu çalışmada, Türk dilinin söz varlığını önemli kaynaklarından biri olan ağızlar kaynak alınmıştır. Buna göre ağızlarda algı fiillerinin çeşitliliğini ortaya koyabilmek adına Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü (2009) temel alınmıştır. Bu eserde geçen algı fiilleri taranmış, elde edilen veriler algı fiilleri tasnifleri dikkate alınarak sınıflandırılmış ve incelenmiştir. Tespit edilen bu algı fiillerinin kullanıldığı yöreler verilerek ölçünlü dilde olmayan fiiller belirlenmiş ve Türk toplumun kavramlaştırmada etkin olan duyu organlarının ve fiillerinin çeşitliği de sunulmuştur. Bu çalışmada, Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü’nde tespit edilen algı fiilleri beş başlık ve bu başlıklara alt başlıklar altında sınıflandırılmış ve değerlendirilmiştir. Beş duyu organı temelinde gerçekleştirilen bu tasnifte algı fiilleri, bu fiillerinin kullanım biçimleri ve sıklıkları belirlenmiş olacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Derleme Sözlüğü
• algı fiilleri
• mental fiil
• söz varlığı
• Türkiye Türkçesi

Etik Beyan

Çalışmada etik ilkelere uyduğumu beyan ederim. Çalışmam etik kurul izni gerektirmemektedir.

Kaynakça

1. Akalın, Ş. H., Toparlı R., Argunşah M., Demir N., Özyetgin A. M., Zülfikar H., & Tezcan Aksu B. (2019). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
2. Aksan, M. ve Demirhan, U. U. (2017). Bakmak eylemi ve söylem işlevleri: Eşdizimlilik örüntülerinin gösterdikleri. Mersin Üniversitesi Dil ve Edebiyat Dergisi, 14(2), 85-107.
3. Alkan Ataman, H. (2023). Yûnus Emre Dîvânı’nda mental fiiller. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, (76), 179-216.
4. Altundaş, U. (2023). Tuvaca görme algı fiillerinde çok anlamlılık. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 38/Özel Sayı, 7-25. https://doi.org/10.20427/turkiyat.1273637
5. Aslan Demir, S. (2018). Türkçede işitme algı fiilleri ve metaforik anlam genişlemeleri. XIII. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı Bildirileri Kitabı (25-28 Eylül 2018) içinde (ss. 330-336). Varşova.
6. Aslan, B. (2024). Dîvânu Lûgati’t-Türk’te Duyu Fiilleri. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (21) (Divanu Lügati’t Türk’ün 950. Yıl Dönümü), 20-30. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1548586
7. Ayan E. ve Türkdil, Y. (2014). Anlam bilimi açısından Kazak Türkçesinde görme duyu fiilleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(35), 26-41.
8. Ayan, E. ve Türkdil, Y. (2015). Kazak Türkçesinde dokunma duyu fiilleri ve anlam zenginliği. Turkish Studies 10(4), 95-114.

9. Biber, D., vd. (1999). Longman student grammar of spoken snd written English. Harlow: Longman.
10. Bilgin Aksoy, G. (2021). Azerbaycan Türkçesinde mental fiiller (Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara.
11. Clifford, T. M. (2006). Psikolojiye giriş. Arıcı, H. vd. (Çev.). Ankara: Hacettepe Psikoloji Bölümü.
12. Croft, W. (1993). Case marking and the semantics of mental verbs. In: Pustejovsky, J. (Eds) Semantics and the lexicon. Studies in Linguistics and Philosophy, vol 49. Springer, Dordrecht, 55-72. https://doi.org/10.1007/978-94-011-1972-6_5
13. Doğan, N. (2022). Türkçede iletişim fiilleri: fiillerin sınıflandırılmasında hibrit yaklaşım. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 12(3), 2441-2466. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1184961
14. Erdem, M. (2004). Türkmen Türkçesinde mental fiillerin isteme göre anlam değişmeleri. V. Uluslararası Türk Dil Kurultayı Bildirileri 1 içinde, Ankara: Türk Dil Kurumu, 939-949.
15. Erk Emeksiz, Z. (2017). Eski Türkçede çok anlamlılık ve bağlam: İşitme alanı algı eylemleri, 30. Ulusal Dilbilim Kurultayı Bildirileri, Ankara: Dilbilim Derneği Yay., s. 345-351.
16. Evans, V. (2012). Cognitive linguistics. WIREs Cognitive Science, 3, 129- 141.
17. Gärdenfors, P. (1999). Some tenets of cognitive semantics. In Allwood, J. S. and Gärdenfors, P. (Eds.). Cognitive semantics: Meaning and cognition, pp. 19-36. Amsterdam: John Benjamins. https://doi.org/10.1075/pbns.55.03gar
18. Gökçe, F. (2015). Kutadgu Bilig’de kör- “görmek”: Çok anlamlılık, metafor ve gramerleşme. Türkbilig, 29, 59-76.
19. Grady, J. E. (2005). Image schemas and perception: Refining a definition, H. Beate (Ed.), From perception to meaning image schemas in cognitive linguistics, Berlin: Mouton de Gruyter.
20. Halliday, M. A. K. (2014). Halliday’s introduction to functional grammar. London-New York: Routledge.
21. Hirik, E. (2017). Türkiye Türkçesi duyu fiillerinde anlam ve kelime sıklığı ilişkisi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (41), 53-74.
22. Hirik, E. (2018). Türkiye Türkçesinde mental fiiller. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
23. Ibarretxe-Antuñano, B. I. (1999). Polysemy and metaphor in perception verbs: A cross linguistics study (Doctoral Thesis). University of Edinburgh, Edinburgh, Scotland.
24. Kamçıbekova Abdiraim, K. (2013). Kırgız Türkçesinde tat alma duyu fiilleri (Sözcüksel anlam bilimi açısından bir deneme). Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (35), 9-22.
25. Karadeniz, Y. (2023). Özbek destanlarında algı fiilleri. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7(1), 713-726.
26. Karahasanoğlu, Y. (2022). Yakut (Saha) Türkçesinde duyu fiilleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
27. Kırbaş, G. (2025). Karay Türkçesinde duyu (algılama) fiilleri. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 14(3), 731-749.
28. Kuliev, G. K. (1998). Semantika glagola v Tyurkskih yazıkah. Izdatelstvo Akademii Nauk Azerbaydjanskoy Respubliki.
29. Kurath, H. (1921). The semantic sources of the words for the emotions in Sanskrit, Greek, Latin and the Germanic languages. Menasha (Wi): George Banta Publishing Co.
30. Kuyma, E. (2023). Mukaddimetü’l-Edeb’de duyu fiilleri ve semantik rol yapıları. Dil Araştırmaları, 17(32), 75-90. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1236835
31. Lakoff ve Johnson (1999). Philosophy in the Flesh: The Embodied Mind and Its Challenge to Western Thought. New York: Basic Books.
32. Levin, B. (1993). English verb classes and alternations: a preliminary ınvestigation. Chicago and London: University Of Chicago.
33. Metin, O. ve Ünal, Ş. (2022). İçerik analizi tekniği: İletişim bilimlerinde ve sosyolojide doktora tezlerinde kullanımı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 22 (Özel Sayı 2), 273-294. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227356
34. Muskens, R. A. (1993). Perception verbs. Asher, R. E. & Simpson, J. M. Y. (Eds.). The Encyclopedia of language and linguistics. Oxford: Pergamon.
35. Neagu, M. (2013). What is universal and what is languagespecific in the polysemy of perception verbs?. Revue Roumaine de Linguistique, LVIII (3), 329–343.
36. Johnson, M. (2005). The philosophical significance of image schemas. Hampe, B. (Eds.). From Perception to Meaning: Image Schemas in Cognitive Linguistics. Germany: Mouton de Gruyter.
37. Özeren, M. ve Alan, İ. (2018). Kırgız Türkçesinde mental fiiller. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (61), 203-224.
38. Özkan Kurt, F. (2020). Batı Türkçesinde algı fiilleri. (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
39. Özkan Kurt, F. (2022). Görme eylemlerinin anlam alanları ve dikkate almak/önemsemek görmektir kavramsal metaforu. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (30), 418-434.
40. Sarı, İ. (2019). Algı fiillerinde çok anlamlılık: Gör- örneği. E. Kuyma ve A. Nazlı, Ed. Algı’ya dair içinde (ss. 129-160). İstanbul.
41. Seçkin, K. (2019). Eski Türkçede mental fiiller. (Yayımlanmış Doktora Tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Trabzon.
42. Sev, G. İ. (2017). Yakın anlamlı fiillerden bakmak-görmek. Prof. Dr. Talât Tekin Hatıra Kitabı. İstanbul. s. 991- 1028.
43. Sweetser, E. (1990). From etymology to pragmatics. Cambridge: Cambridge University.
44. Şahin, S. (2012). Türkmen Türkçesinde mental fiiller. (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
45. Türkdil, Y. (2013). Anlam bilimi açısından Kazak Türkçesinde duyu fiilleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla.
46. Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü (2009). Ankara: Türk Dil Kurumu.
47. Viberg, Å. (1983). The verbs of perception: A typological study. Linguistics, (21), 123-162.
48. Viberg, Å. (1984). The verbs of perception a typological study. Explanations for language universals. (Ed. by. Butterworth, B., Östen D.). Berlin: De Gruyter. P. 124- 162.
49. Viberg, Å. (2001). Verbs of perception, Haspelmath, M. and Konig, E. (Ed.), Language typology and language universals, (2), Berlin: Walter de Gruyter, 1294-1309.
50. Viberg, Å. (2015). Sensation, perception and cognition. Swedish in a typological-contrastive perspective. Functions of language 22 (1), 96–131.
51. Whitt, R. (2010). Evidentiality and perception verbs in English and German. New York: Oxford University Press.
52. Yaylagül, Ö. (2005). Türk Runik Harfli metinlerde mental fiiller. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 2/1: 17-51. http://mtad.humanity.ankara.edu.tr/II-1_Mart2005/04_MTAD_2-1_OYaylagul.pdf
53. Yıldız, H. (2016). Eski Uygurca mental fiiller. (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
54. Yıldız, H. (2018). Atebetü’l-Hakayık’ta algı fiilleri. Karadeniz Araştırmaları, XV(60), 163-181.