Galata’da Deniz Ticareti ve Şirketleşme: XVII. Yüzyılın İkinci Yarısında Gemi Reisleri, Emek ve Ortaklık Yapıları

Öz

Bu çalışma, XVII. yüzyılın ikinci yarısında Galata’da deniz ticaretine katılan gemi reisleri, mellâhlar ve tüccarlar arasındaki iktisadî ve hukukî ilişkileri Galata Şer‘iyye Sicilleri ışığında incelemektedir. Makalenin temel amacı, Osmanlı deniz ticaretinde gemi seferlerinin yalnızca bir taşıma faaliyeti değil; sermaye, emek ve riskin birlikte örgütlendiği hukukî ve iktisadî işletmeler olarak nasıl işlediğini ortaya koymaktır. Bu çerçevede özellikle gemi reislerinin ticari faaliyetteki konumu ve seferlere dayalı ortaklık yapıları analiz edilmektedir. Çalışmanın ana kaynağını XVII. yüzyılın ikinci yarısına ait Galata Şer‘iyye Sicilleri oluşturmaktadır. Söz konusu siciller Karadeniz ve Akdeniz iskelelerini kapsayan geniş bir ticari coğrafyayı görünür kılmakla birlikte, bu çalışmanın odağı coğrafya ve emtia çeşitliliğini ele almaktan ziyade, bu seferler etrafında kurulan iktisadi ve hukuki ilişkilerinin yapısını çözümlemektir. Bu bağlamda makale üç temel soruya odaklanmaktadır: Gemi seferleri sırasında kimler hangi sıfatlarla ticarete katılmaktadır? Sermaye, emek ve gemi nasıl bir hukukî ilişki içinde bir araya getirilmektedir? Sefer sonunda ortaya çıkan kâr, zarar ve masraflar hangi ölçütlere göre paylaştırılmakta ve bu paylaşımlar hangi durumlarda ihtilafa dönüşmektedir? Bu sorular aracılığıyla gemi reislerinin yalnızca kaptan değil, çoğu zaman işletmeci, ortak ve temsilci olarak hareket ettikleri; mellâh emeğinin ise sabit ücret, pay ve örfî ücret türleri üzerinden hukuken tanımlandığı gösterilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Galata
• Galata Şer’iyye Sicilleri
• Gemi Reisi
• Gemi
• Ortaklık.

Maritime Trade and Company Formation in Galata: Ship Captains, Labor, and Partnership Structures in the Second Half of the Seventeenth Century

Öz

This study examines the economic and legal relationships between ship captains, barons, and merchants involved in maritime trade in Galata during the second half of the 17th century, in light of the Galata Sharia Court Registers. The main objective of the article is to reveal how ship voyages in Ottoman maritime trade functioned not merely as transportation activities, but as legal and economic enterprises where capital, labor, and risk were organized together. In this context, the position of ship captains in commercial activity and the partnership structures based on these voyages are analyzed. The primary source of the study is the Galata Sharia Court Registers from the second half of the 17th century. While these registers reveal a broad commercial geography encompassing Black Sea and Mediterranean ports, the focus of this study is not on the geography and commodity diversity, but rather on analyzing the structure of the economic and legal relationships established around these voyages. In this context, the article focuses on three fundamental questions: Who participated in trade during ship voyages and in what capacities? How are capital, labor, and ships brought together in a legal relationship? What criteria are used to distribute profits, losses, and expenses arising at the end of a voyage, and under what circumstances do these distributions become disputes? Through these questions, it is shown that ship captains often act not only as captains but also as operators, partners, and representatives; and that the labor of the shipmaster is legally defined through fixed wages, shares, and customary wages.

Anahtar Kelimeler

• Galata
• Galata Sharia Registers
• Ship Captain
• Ship
• Partnership.

Kaynakça

1. Aydın, M. A. (2012). İstanbul kadı sicilleri Galata mahkemesi 90 numaralı sicil (H. 1073-1074/M. 1663). C. Yılmaz (Ed.) İstanbul: İsam.
2. Aydın, M. A. (2019). İstanbul kadı sicilleri Bab mahkemesi 197 numaralı sicil (H.1162-1163/M. 1749-1750). C.Yılmaz (Ed.) İstanbul: Kültür A.Ş.
3. Bilge, S. M. (2015). 15. ve 18. yüzyıllarda İstanbul ve Kafkasya iskeleleri arasında deniz ticareti: tacirler, gemiciler, köylüler. Osmanlı İstanbul’u III: III. Uluslararası Osmanlı İstanbul’u Sempozyumu (Bildiriler), 25-26 Mayıs 2015, İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi, 53-90.
4. Bostan, İ. (2015). İstanbul ve deniz ticaret ağı, Antikçağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, (C 6, 200-209). İstanbul: Büyükşehir Belediyesi.
5. Bulunur, K. E. (2014a). Osmanlı Galatası (1453-1600). İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
6. Bulunur, K. E. (2014b). 16. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda deniz taşımacılığı: navlun ve iskerçe sözleşmeleri. Hıstory Studıes, VI, (3), 90-102. Doi Number: 10.9737/historyS1304.
7. Bulunur, K. E. (2024). 16. yüzyılın ikinci yarısında Galata ve Karadeniz ticareti. Bellek Uluslararası Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi, VI, (2), 129-139. https://doi.org/10.52735/bellek.1603874.
8. Çizakça, M. (1999). İslam dünyasında ve Batı’da iş ortaklıkları tarihi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt.

9. Gedikli, F. (2006). XV. ve XVI. yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nde deniz taşımacılığına dair bazı hukuki terimler ve düzenlemeler. Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, (1), 41-64.
10. Gedikli, F. (2018). Osmanlı şirket kültürü, XVI. XVII. yüzyıllarda mudarebe uygulaması. İstanbul: İz.
11. Gözübenli, B. (2000). İnan. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (C 22, 260-261). İstanbul: TDV.
12. İnalcık, H. (1998). Essays ın Ottoman hıstory. İstanbul: Eren.
13. İnalcık, H. (2001). İstanbul. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (C. 23, 205-212). İstanbul: TDV.
14. İnalcık, H. (2015). Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u. Antikçağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, (C 1, 36-85). İstanbul: Büyükşehir Belediyesi.
15. İnalcık, H. (2019). Osmanlı İmparatorluğu klasik çağ (1300-1600). Ruşen Sezer (Çev.) İstanbul: Kronik.
16. Ortaylı, İ. (1996). Galata. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (C. 13, 303-307). İstanbul.
17. Kallek, C. (2020). Mudârebe. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (C. 30, 358-362). İstanbul.
18. Köse, M. Z. (2013). Kadı sicillerinde ‘öteki’ ve uluslararası ticaret: Galata’da İngilizler (1600-1650). Z. Kurşun & H. Çoruh (Ed.). İstanbul: Ortadoğu ve Afrika Araştırmaları Derneği.
19. Köse, M. Z. (2020). Galata’da müslüman osmanlı tüccarı ve iç ticaret (1600-1650). Tarih Okul Dergisi, Yıl: 13, S. 49, 3871-3907. DOI No: http://dx.doi.org/10.29228/Joh.42790.
20. Mantran, R. (1990). 17. yüzyılın ikinci yarısında İstanbul. Ankara: TTK.
21. Parlatır, İ. (2006). Osmanlı türkçesi sözlüğü. İstanbul: Yargı.
22. Sönmez, E. (2024). 77 Numaralı Galata Şer’iyye Siciline Göre Galata’da Ekonomik ve Sosyal Hayat (H. 1604-1605/M. 1654-1655) (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
23. Şemseddin S. (2010). Kâmus-ı Türki. İstanbul: Çağrı.
24. Tabakoğlu, A. (2013). Osmanlı klasik döneminde İstanbul’da dış ticaret. Osmanlı İstanbul’u I: I. Uluslararası Osmanlı İstanbul’u Sempozyumu (Bildiriler), 29 Mayıs-1 Haziran 2013, İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi, 325-354.
25. Uz, R. (2025). III. Selim Dönemi Galata-Pera’da Sosyal ve İktisadi Hayat (1789-1807) (Yayınlanmamış doktora tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
26. Ünal, M.A. (2011). Osmanlı tarih sözlüğü. İstanbul: Paradigma.
27. Yüksek, A. (2024). Şer’iyye sicillerine göre Galata’da ekonomik hayat (1600-1650) (Yayınlanmamış doktora tezi). Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.