Pisidia Antiokheiası, Kent Manastırı'nda Açığa Çıkarılan Yeni Verilerle Tarihsel Bir Değerlendirme

Öz

Pisidia Antiokheia’sında, Aedilicus Tepesi olarak adlandırılan alanda bulunan kilise ve kiliseye bağlı mekânlarda yapılan kazılarda; kentin tarihçesine büyük katkı sağlayan katmalar açığa çıkarılmıştır. En alt katmanda İmparator Augustus Dönemine ait mimari ve küçük eserler görülürken onun üzerinde Konstantin Hanedanlığına ait veriler elde edilmiştir. Bu katmanın üzerinde İmparator Jutinianus Dönemine ait kilise, tuğladan yapılmış çeşme binası mimari olarak kesin tarih vermiştir. Bu yapıların, 713 yılındaki Arap akınlarıyla yıkıldığını kalın yangın ve kül tabakası belgelemiştir. Kül tabakasının üzeri, 9. yy.’ın ikinci yarısında içerisinde karışık malzemenin bulunduğu bir dolguyla doldurulup düzleştirilmiş ve yeni mekânlar bu dolgunun üzerine temelsiz inşa edilmiştir. Kentin farklı noktalarında yapılan kazılar da benzer düzensiz basit mekânlar açığa çıkarılmıştır. Bu tarihte kentin planı bozulmuş ve kent kırsal bir yerleşime dönüşmüştür. Erken dönem kentinde caddeyi kuşatan portiko ve dükkânlar işlevini kaybetmiş, devşirme taşlarla caddeye bakan dükkânların girişleri kapatılıp bir çevre duvarı örülmüştür. Duvarın içinde kalan alanda kiliseyle bağlantılı kiler ve işlik görevi gören yeni mekânlar oluşturulmuştur. Kiler ve diğer mekânlarda açığa çıkarılan büyük depolama kapları ve metal tarım aletleri tarıma yönelmiş, kent yaşamından uzaklaşmış bir topluma işaret etmektedir. Mevcut kilise kent manastırı olarak işlev görmüştür. Kilise ve onunla ilintili mekânlar, 13. yy.’da büyük bir yangınla yıkılmış ve kent bu tarihten sonra tamamen terk edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• pisidia antiokheia
• Hristiyanlık
• Kilise
• Arap Akınları
• Stratigrafi

Pisidia Antioch: A Historical Assessment Based on New Data Uncovered at the City Monastery

Öz

Excavations at the church and its associated buildings on the site known as Aedilicus Hill in Pisidia Antioch have revealed layers that have significantly contributed to the city's history. The lowest layer contains architectural remains and small artifacts from the reign of Emperor Augustus, while above this, data relating to the Constantinian dynasty has been obtained. Above this layer, a church and a brick fountain from the reign of Emperor Justinian provide a definitive architectural date. The destruction of these structures by the Arab raids of 713 is documented by a thick layer of fire and ash. In the second half of the 9th century, this ash layer was filled and leveled with a mixture of materials, and new buildings were constructed on top of this fill without foundations. Excavations at various points in the city have revealed similar irregular and simple structures. At this time, the city plan was disrupted, and the city transformed into a rural settlement. In the early period, the portico and shops lining the street lost their function; the entrances to the shops facing the street were closed off with repurposed stones, and a perimeter wall was built. Within the walled area, new spaces were created that served as storerooms and workshops connected to the church. Large storage vessels and metal agricultural tools unearthed in the storerooms and other spaces point to a society oriented towards agriculture and distanced from urban life. The existing church functioned as the city monastery. The church and its associated spaces were destroyed in a great fire in the 13th century, and the city was completely abandoned after that date.

Anahtar Kelimeler

• Pisidia Antioch
• Christianity
• the Church
• Arab Invasions
• Stratigraphy

Kaynakça

1. Albayrak, K. (2004). Dinsel Bir Sembol Yani Haçın Tarihi, Dini Araştırmalar Dergisi, c. VII, sayı: 19, 105-129.
2. Drew - Bear, T. (1994), Pisidia Antiocheiası’nın En Parlak Dönemlerini Yansıtan Yazıtlar, AST 12: 13-19.
3. El-Belâzurî (2002). Fütûhu’l- Büldân, (Çev. Mustafa Fayda), Ankara: Kültür Bakanlığı Yayımlar Dairesi Başkanlığı.
4. Gregory, T.E. (2008), Bizans Tarihi, Yapı Kredi Yayınları.
5. Gündoğan, A. (2021). Pisidia Antiokheia’sı Aedilicus Tepesi Kilisesi [Yüksek lisans tezi, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].
6. Haldon, J. F. (2021), Bizans Dönemi’nde Anadolu (yak.640-1350), Bizans Dönemi’nde Anadolu, Yapı Kredi Yayınları.
7. Kahraman, F. (2025). Pisidia Antiokheiası’nda Kilise Mimarisi [Doktora tezi, Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü].
8. Mango, C. (2008). Bizans Mimarisi, (çev. Mine Kadiroğlu), İş Bankası Kültür Yayınları.

9. Ostrogorsky, G. (1999), Bizans Devleti Tarihi, (Çev. Fikret Işıltan), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
10. Özhanlı, M. (2017), Pisidia Antiokheia Kazısı 2016, ANMED 15 2017, 95-99.
11. Özhanlı, M. (2022), Pisidia’nın Başkenti Paganizm ve Hıristiyanlığın Hac Merkezi Antiokheia, Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
12. Özhanlı, M. (2024), Antik Dönemde Pisidia Antiokheiasında Tarım ve Tarım Aletleri, HÖYÜK, Sayı: 14, 199-230.
13. Peschlow, U. (2023), Ankara Roma ve Bizans Dönemi Arkeoloji Mirası, VEKAM Yayınları.
14. Mitchell, S. & Waelkens, M. (1998), Pisidian Antioch. The Site and its Monuments, London.
15. Taş, T. & Özcan, F. (2015), MS 4.-7. Yüzyıllar Arasında Haç Motiflerinin Gelişimi, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 2015/1, Sayı: 21, 247 – 275.
16. Uğuz, H. (2021). Pisidia Antiokheia Cam Eserleri (1980-2020 Yılları Arası Kazı Buluntuları) [Yüksek lisans tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].