Examining an Alevi Women's Cem [Bacilar Cemi] in the Context of Constructing Women's Folklore"

Öz

Recent years have seen a growing body of research on women’s folklore in Turkey, signaling a developing phase of construction and recognition. Within this framework, it is crucial to recognize women as primary sources in folklore studies and to focus on their performance in oral traditions. This paper analyzes a specific version of Alevi women’s cem rituals—referred to as the [bacılar cemi] (Sisters’ Cem)—from the perspective of women’s folklore. The roles and cultural transmissions of Alevi women before, during, and after the ritual are examined through their own voices. Traditionally practiced by widowed women, and still observed today in the village of Evci (Tufanbeyli district, Adana province), the [bacılar cemi] consists of stages such as: communication before the cem, initiation of the ritual, sharing the dolu, chanting ayat, performing semah, preparing and distributing lokma, and concluding the cem. Women are seen to take on planning, service, cultural transmission, and ritual performance roles. They fulfill traditional services such as peyik, mürebbi, güvender, pervane, sakkacı, şemsi, and lokmacı. The [bacılar cemi] demonstrates that Alevi women possess a strong motivation to participate in and sustain these rituals, acting as powerful carriers and transmitters of Alevi oral cultural heritage.

Anahtar Kelimeler

• Alevism Sisters’
• Cem
• Women’s folklore

Kadın Folklorunun İnşası Çerçevesinde Bir Alevi Kadın Ceminin [Bacılar Cemi] İncelenmesi

Öz

Kadın folkloruna dair çalışmaların son yıllarda ülkemizde artmaya başladığı ve bir inşa sürecinde olduğu görülmektedir. Kadın folklorunun inşası çerçevesinde folklor araştırmalarında kadının birincil kaynak kişi olması, kadının sözlü kültür icralarına dikkat edilmesi önemlidir. Alevi kadınına ait bir cem versiyonu olan ve tarafımızdan [bacılar cemi] olarak adlandırılan bir kadın cemi, kadın folkloru açısından ele alınmıştır. Yol ehli Alevi kadınların cem öncesinde, cem sırasında ve cem sonrasında üstlendiği roller ve kültürel aktarımları onların sesinden aktarılarak inceleme yapılmıştır. Eskiden dul kadınların kendi aralarında yaptıkları bir cem olan ve günümüzde de Adana iline bağlı Tufanbeyli ilçesindeki Evci Köyü’nde yol ehli Alevi kadınlar arasında halen gerçekleştirilen [bacılar cemi]nde “cem için haberleşme, ceme başlangıç, dolu paylaşma, ayat (deyiş) çağırma, semaha kalkma, lokma hizmetini yerine getirme, cemden dağılma gibi bölümlerin olduğu görülmektedir. Alevi kadınların bu cemde planlayıcı, hizmet edici, kültürel ürünleri aktarıcı, ritüelleri icra edici rolleri üstlendikleri görülmektedir. Peyik, mürebbi, güvender, pervane, sakkacı, şemsi, lokmacı gibi hizmetleri ceme katılan kadınlar üstlenmektedir. Kadınların cem olma konusunda oldukça güçlü bir motivasyona sahip oldukları, Alevi sözlü kültür ürünlerinin güçlü birer taşıyıcısı ve aktarıcısı oldukları [bacılar cemi] özelinde anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Alevilik
• Bacılar
• Cem
• Kadın folkloru

Kaynakça

1. Akın, B. (2018). Alevi cem ritüellerinin sınıflandırılması sorunu ve yeni bir sınıflandırma önerisi. 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi. T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
2. Akın, B. (2020a). Mitten tasavvufa Alevi ritüellerinin sır dili kırklar. Kitabevi.
3. Akın, B. (2020b). Kızılbaş Oğuzlar ve Şah İsmail’in anayurdu Diyarbakır. Kitabevi.
4. Akın, E. (2022). Halk dini/dindarlığı olgusunun ziyaret fenomeni bağlamında Alevilik, Sünnilik, Süryanilik inançları açısından halkbilimsel incelenmesi: Diyarbakır, Siirt, Mardin örneği [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Akkaya, G. (2014). Sır içinde Sır olanlar Alevi kadınlar. Anadolu Kültür
6. Aslan Coşkuner, S. (2024). Kamusal alanda kimliklenme: Kürt Alevi kadınların ilişkisel bağlamlarda kesişimsel mekân-kimlik deneyimleri [Yayımlanmamış doktora tezi]. Galatasaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. Ataş, C. (2018). Anadolu’dan Londra’ya göç: Alevi kadınların Alevilik pratikleri ve eşitlik söylemleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Bahadır, İ. (2004). Alevi-Bektaşi kadın dervişler. Alevi-Bektaşi Kültür Enstitüsü Yayınları.

9. Baharlu, İ. (2021). Safevi dönemi Kızılbaş Türkmen toplumunda kadın (Bir Kızılbaş kadın örneği Taçlı Begüm). Journal of Turkish Language and Literature, 61(1), 339-355.
10. Çobanoğlu, Ö. (2008). Halk bilimi kuramları ve araştırma yöntemleri tarihine giriş. Akçağ Yayınları.
11. Dundes, A. (1998a), “Halk kimdir?”. (M. Ekici, Çev.). Milli Folklor, S. 31 (139-142).
12. Dundes, A. (1998b). Doku, metin, konteks. (M. Ekici, Çev.). Millî Folklor (38), 106-119.
13. Ekici, M. (2000), “Halk, halk bilimi ve halk bilgisi üzerine bir deneme”, Millî Folklor, S. 45, (s. 2-8).
14. Eliade, M. (2020). Mitlerin özellikleri. (S. Rifat, Çev.). Alfa.
15. Erol, C. (2021). Toplumsal cinsiyet ve kadın folkloru bağlamında Alevi kadının yeri ve ritüelleri: Malatya örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Ersal, M. (2016). “Alevilik çalışmalarında uygulanacak metodoloji üzerine tespitler ve öneriler”, 2. Uluslararası Hacı Bektaş Veli Hoşgörü ve Barış Sempozyumu (08-10 Ekim 2015) Sempozyum Bildirileri, Nevşehir: Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, s. 260- 276.
17. Fox, J. (2017). “Yaratıcı tanrılar, romantik milliyetçilik ve folklorda kadın yaratımı” (S. Köse, Çev.). M. A. Yolcu (Ed.) Kadın folkloru kuram ve yöntem üzerine yazılar. (s. 193-209). Kömen Yayınları.
18. Gölpınarlı, A. (2017). Tasavvuftan dilimize geçen deyimler ve atasözleri. İnkılap Kitabevi.
19. Gümüş, N. (2011). Alevilikte kadın: Şahkulu Sultan Dergâhı’ndaki kadınların “Alevi kadını” algılayışı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Honko, L. (2006). “Ritüellerin oluşum süreci”. (R. Ersoy, Çev.). Millî Folklor, S. 69, 129-140. Işık, C. (2014). “Alevi inancında kadın: Ruhsal kabullerden gündelik yaşama”. Alevilik Araştırmaları Dergisi (8), 14-33.
21. Işık, C. (2017). “Türk kültür mirasında bir kült olarak Hz. Fatıma”. Mevlana Düşüncesi Araştırma Derneği (16), 17-34. Jordan, R. A. (2017). “Kadınlar ve folklor çalışmaları”. (M.A. Yolcu, Çev.). M. A. Yolcu (Ed.) Kadın folkloru kuram ve yöntem üzerine yazılar. (s. 139-174). Kömen Yayınları.
22. Kousaleos, N. (2017). Feminist teori ve folklor. (A. B. Töret, Çev.). M. A. Yolcu (Ed.) Kadın folkloru kuram ve yöntem üzerine yazılar. (s. 115-138). Kömen Yayınları.
23. Kutlu, H. (2005). Kızılbaş kadın. Alev Yayınları.
24. Nahya, Z. N. & Harmanşah, R. (2016). “Kendini ve ötekini yazmak”. R. Harmanşah, ve Z. N. Nahya (Ed.) Etnografik hikâyeler Türkiye’de alan araştırması deneyimleri. (s. 17-34). Metis Yayınları.
25. Nenola, A. (2017). “Toplumsal cinsiyet, kültür ve folklor”. (M. Çeribaş, Çev.). M. A. Yolcu (Ed.) Kadın folkloru kuram ve yöntem üzerine yazılar. (s. 85-113). Kömen Yayınları.
26. Okan, N. (2014). Alevilik ve kadın [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Okan, N. (2021). Canların cinsiyeti Alevilik ve kadın. İletişim Yayınları.
27. Özcivan, K. (2021). Kadıncık Ana ve Türk toplumunda kadının yeri. EBY Eski Babil Yayınları.
28. Paşa, D. (2019). Arap Alevi kadınlar üzerinde dinin etkisi ve ataerkilliğin yeniden inşası [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi.] Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Stoeltje, B. (2017). “Feminist revizyonlara giriş”. (B. Ayaz, Çev.). M. A. Yolcu (Ed.) Kadın folkloru kuram ve yöntem üzerine yazılar. (s. 33-51). Kömen Yayınları.
30. Şenkul Sağlam, H. (2007). Alevi Bektaşi kültüründe kadın [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Şimşek, D. (2019). An analysis of the effects of urban migration on intergenerational gender roles of alevi women in the case of dışlık village/ Dışlık Köyü örneğinde kırsal göçün alevi kadınlarının nesiller arası toplumsal cinsiyet rollerine etkilerinin analizi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. Şimşek, E. (2021a), Develili Celal Baba üzerine bir araştırma, II. Uluslararası Develi-Âşık Seyrânî ve Türk Kültürü Kongresi, 1. Cilt, Kayseri Büyükşehir Belediyesi, 145-154.
33. Şimşek, E. (2021b). “Türkiye’de Alevilik- Bektaşilikle ilgili hazırlanan sözlükleri eleştirel okuma denemesi”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 9(26), 69-95. https://doi.org/10.33692/avrasyad.895892
34. Şimşek, E., Aydoğdu Görkem, B. (2025) “Alevî sözlü kültüründen derlenen Develili (Everekli) Seyrâni’ye ait Yaşnâmenin incelemesi- notaya aktarımı”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 114, 111-132. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1530632
35. Şimşek, E. (2025a). Alevi kadın folklorun Evci Köyü örneği (ritüeller, günlük yaşam, sözel kültür ürünleri) [Doktora tezi]. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı.
36. Şimşek, E. (2025b). “Cem sözcüğünün gelenekselde “Oturma” olarak adlandırılmasını cem evlerinin müstakilleşme süreciyle birlikte okumak”, Pir Sultan Ocağı ve Pir Sultan Abdal Sempozyumu, 13-14 Kasım 2025.
37. Temir, B. (2013). Dinlerin esir kadını. Barış Kitap.
38. Temuroğlu, E. (2024). The perception of urban migration among post 1970’s generations of Alevi women in Gülsuyu, İstanbul / İstanbul Gülsuyu’ndaki Alevi kadınların 1970 sonrası nesillerinde kentsel göç algısı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Bilgi Üniversitesi, Lisansüstü Programlar Enstitüsü.
39. Yetişen, R. (1986), Tahtacı aşiretleri (adet, gelenek ve görenekleri). Memleket Gazetecilik ve Matbaacılık.