Kültür Felsefesi Perspektifinden Ahmed Yesevî Düşüncesinde Evrensel-Millî Sentezi

Yıl 2025, Sayı: 5, 106 - 115, 31.12.2025

Burak Karabulut

https://doi.org/10.64342/surekdergi.1820876

Öz

Bir toplumun varlığını sürdürebilmesi (bekası), büyük ölçüde kültürel kimliğini muhafaza etmesine bağlıdır. Bu muhafaza süreci ise kaçınılmaz olarak millî olan ile evrensel olan arasındaki ilişkiyi gündeme getirir ki bu ilişki, kültür felsefesinin merkezî sorunsallarından birini teşkil eder. Bu çalışmanın temel amacı, J. G. Herder ve W. Dilthey’in fikirleri temelinde, millî kimliğin evrensel değerlere ulaşmada bir engel değil, aksine bir köprü vazifesi gördüğünü Hoca Ahmed Yesevî örneği üzerinden göstermektir. Bu amaca ulaşmak için çalışmada benimsenen yöntem, Ahmed Yesevî’nin düşünce dünyasını, birincil ve ikincil kaynaklar üzerinden felsefi bir yorum (hermenötik) ile analiz etmektir. Bu analizin ortaya koyduğu temel sonuç, Yesevî’nin İslam’ın evrensel mesajını yerel kültürel kodları bir anlama aracına dönüştürerek yaydığıdır. Anadili olan Türkçenin bir hikmet dili olarak kullanılması, “Alp” arketipinin “Eren” kavramıyla sentezlenerek “Alperen” idealinin inşası ve en önemlisi İslam’ın “ruh”, Türklüğün ise “beden” olarak yansıtması, bu stratejinin ve ulaşılan sonucun somut tezahürleridir. Böylece çalışma, evrensel bir özün milli bir form aracılığıyla somutlaşabileceği ve anlam kazanabileceği sonucuna ulaşmıştır. Bu bağlamda Yesevî, sadece bir mutasavvıf değil, aynı zamanda milli kökler üzerinden evrensele ulaşılabileceğini kanıtlayan bir kültür filozofu olarak önem kazanır. Onun mirası, küreselleşme çağının kimlik krizlerine karşı, yerel ve evrensel arasında kurulabilecek diyalektik bir sentezin tarihsel kanıtını sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kültür Felsefesi , Ahmed Yesevî , Tinsel Varoluş , Medeniyet Paradigması , Milli Kimlik.

A Culture Philosophy Perspective on the Synthesis of the Universal and the National in Ahmed Yesevİ's Thought

Öz

The survival of a society largely depends on the preservation of its cultural identity. This process of preservation inevitably brings forth the relationship between the national and the universal, which constitutes one of the central problematics in the philosophy of culture. The primary aim of this study, based on the ideas of J. G. Herder and W. Dilthey, is to demonstrate through the example of Khoja Ahmed Yasawi that national identity is not an obstacle to reaching universal values, but rather serves as a bridge. The method adopted to achieve this aim is to analyze the intellectual world of Ahmed Yasawi through a philosophical interpretation (hermeneutics) of primary and secondary sources. The main finding of this analysis is that Yasawi disseminated the universal message of Islam by transforming local cultural codes into a vehicle for understanding. The concrete manifestations of this strategy and its outcome include the use of his native Turkish as a language of wisdom, the construction of the Alperen (warrior-saint) ideal by synthesizing the Alp (warrior) archetype with the Eren (mystic/saint) concept, and most importantly, his portrayal of Islam as the "soul" and Turkishness as the "body". Thus, the study concludes that a universal essence can be embodied and gain meaning through a national form. In this context, Yasawi gains importance not only as a mystic but also as a philosopher of culture who proved that the universal can be reached through national roots. His legacy offers historical proof of a dialectical synthesis that can be established between the local and the universal against the identity crises of the age of globalization.

Anahtar Kelimeler

Philosophy of Culture , Ahmed Yesevi , Spiritual Existence , Civilizational Paradigm , National İdentity.

Kaynakça

• Açıkgöz, S. (2020). Felsefi Bir Problem Olarak Ahmet Yesevi’de İnsan [Yüksek Lisans tezi]. Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
• Bilgin, O. (1993). Ahmet Yesevi’nin devlet anlayışı. Milletlerarası Hoca Ahmet Yesevi Sempozyumu. Erciyes Üniversitesi.
• Cevizci, A. (2010). Felsefe sözlüğü. Paradigma.
• Cunbur, M. (1997). Anadolu’nun bütünleşmesinde Ahmet Yesevi’nin yeri. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
• Çubukçu, İ. A. (1983). İslam düşüncesi hakkında araştırmalar. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
• Dilthey, W. (1986). “The hermeneutics of the human sciences”. içinde K. M. Vollmer (Ed.), In The Hermeneutics Reader: Texts of the German Tradition from the Enlightenment to the Present. (s. 148-164).
• Herder, J. H. (2020). Tarih felsefesi (S. B. Arvasi, Çev.). Doğu Batı Yayınları.
• Köktürk, M. (2015). Kültürün dünyası. Hece Yayınları.
• Özlem, D. (2008). Kültür bilimleri ve kültür felsefesi. Doğu Batı Yayınları.
• Öztürk, M. (1988). Ahmet Yesevî, Hacı Bektaş Veli ve Yunus Emre zinciri. Erdem, 3 (9), 759-762.
• Uzunkaya, M. (2019). Divan-ı Hikmet. içinde Z. Güngör (Ed.), Hoca Ahmet Yesevi Külliyatı. Ahmet Yesevi Üniversitesi.