Ocakları Aleviliğin Temel Kaynaklarından Biri Olarak Görmek Neyi Değiştirir?

Yıl 2025, Sayı: 5, 1 - 12, 31.12.2025

Mehmet Ersal

https://doi.org/10.64342/surekdergi.1826689

Öz

Alevi inanç sistemi üzerine yapılan ilk çalışmaların önemli bir kısmı metin merkezlidir. Alevi topluluklar ve inanç sistemleri üzerine araştırma yürüten birçok bilimsel disiplin inanç sisteminin temel kurucu ve yaşatıcı sistemi olan Alevi ocaklarını fark edememiş ya da kendi bilimsel disiplinleri bağlamında yöntem ve kavramlarla analizler yapmayı tercih etmemişlerdir. Bir tarihçi tarihi vesikalar, teolog sufi akımlar ve dinler tarihi, edebiyatçı edebi yaratımlar, daha doğrusu her disiplin kendi penceresinden topluluğu anlamaya çalışmış ve tanımlamıştır. Bu yayınlardan oluşan literatürün sahaya katkısı yadsınamaz bir gerçek olmasına rağmen Alevilik ile ilgili birçok soruya cevap vermekten uzak bir tablonun oluşmasına neden olmuştur. Mevcut literatür üzerinden topluluğu anlamaya çalışan birçok araştırmacı ve okuyucu Hacı Bektaş Veli’nin nasıl hem Kalenderî, Haydarî, Yesevî ve Vefaî olarak tanımlandığını kavrayamadan Bektaşilik kavramıyla karşılaşmaktadır. 15. yüzyılın sonlarında topluluğu tanımlamak için kullanılan Kızılbaş kavramı ile Bektaşiliğin ya da Kalenderîliğin ilişki ağlarını çözmeye çalışırken temel kurucu ve yaşatıcı sistem olan Alevi ocaklarını anlayamamak birçok sorunu beraberinde getirmektedir. Alevi inanç sistemini anlayabilmenin temelinde ocak kavramının anlaşılması gerekliliği düşünülmektedir. Bu çalışmada Alevilik çalışmalarında ocakları merkeze almanın araştırmacıya ne kazandırdığını mevcut literatürün çıkmazlarına atıflarda bulunarak açıklanmaya çalışılacaktır. Ocak - ritüel, ocak – repertuar, ocak - etnisite, ocak – hiyerarşi, ocak – sözlü tarih ve ocak – göç ilişkilerini yeniden analiz etmek araştırmacıya ne kazandırır sorularına saha araştırmalarında topladığımız veriler ve mevcut literatür bazlı atıflarla cevap verilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Alevi , Bektaşi , Ocak , Dede Ocağı , Alevi Ocakları

What Difference Does It Make to View the Ocaks as One of the Fundamental Sources of Alevism?

Öz

A significant portion of the earliest studies on the Alevi belief system are text-centered. Many scientific disciplines conducting research on Alevi communities and belief systems have either failed to recognize the Alevi ocakları (fireplaces), which are the fundamental founding and sustaining system of the belief system, or have chosen to analyze them using methods and concepts within the context of their own scientific disciplines. A historian has understood and defined the community through historical documents, a theologian through Sufi movements and the history of religions, a literary scholar through literary creations; in short, each discipline has attempted to understand and define the community from its own perspective. Although the contribution of the literature consisting of these publications to the field is an undeniable fact, it has resulted in a picture that is far from answering many questions about Alevism. Many researchers and readers who try to understand the community through the existing literature encounter the concept of Bektashism without understanding how Hacı Bektaş Veli was defined as both Kalenderî, Haydarî, Yesevî, and Vefaî. Attempting to unravel the networks of relationships between the concept of Kızılbaş, used to define the community in the late 15th century, and Bektashism or Kalenderism, while failing to understand the Alevi ocak, the fundamental founding and sustaining system, brings many problems. It is considered that understanding the concept of ocak is fundamental to understanding the Alevi belief system. This study will attempt to explain what placing ocak at the center of Alevi studies brings to the researcher by referring to the impasses in the existing literature. The question of what reanalyzing the relationships between ocak and ritual, ocak and repertoire, ocak and ethnicity, ocak and hierarchy, ocak and oral history, and ocak and migration can offer researchers will be answered based on data collected in field research and references to existing literature.

Anahtar Kelimeler

Alevi , Bektashi , Ocak , Dede Ocağı , Alevi Ocakları , Ritual

Kaynakça

• Akın, B. (2014). Alevi ocakları ile ilgili tespit edilebilen en eski tarihli belge: Ağuiçen ocağı şeceresi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (70), 15-38. DOI:10.12973/hbvd.70.111
• Akın, B. (2023). Alevi mi? Kızılbaş mı? Şia mı? “Alevi” sözcüğünün tarihte bugünkü anlamıyla kullanımına dair birtakım yeni mülahazalar. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 28. DOI:10.24082/2023.abked.433
• Ersal, M. (2019). Alevi Cem zakirliği. Barış Yayınları.
• Ersal, M. (2016a). Alevilik: Kavramlar ve Ocak sistemi ve Çubuk Havzası örneği, Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi Yayınları.
• Ersal, M. (2016c). Cönkten hizmet defterine, icradan yazıya: Alevi yazma geleneği. Milli Folklor. (111), 87-99.
• Ersal, M. (2016b). Alevilik çalışmalarında uygulanacak metodoloji üzerine tespitler ve öneriler. II. Uluslararası Hacı Bektaş Veli Hoşgörü ve Barış Sempozyumu (08-10 Ekim 2015) Sempozyum Bildirileri. (Kılıç F. & Bülbül, T. Ed.). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi. 260-276. DOI:10.24082/2022.abked.306
• KARAKAYA-Stump, Ayfer. (2006a). “Sinemilliler: Bir Alevi Ocağı ve Aşireti”. Kırkbudak. (6), 19-59.
• KARAKAYA-Stump, Ayfer (2006b). “Kızılbaş, Bektaşi, Safevi ilişkilerine dair 17. yüzyıldan yeni bir belge”. Journal Of Turkısh Studies. (30/II), 117-130.
• KARAKAYA-Stump, Ayfer (2007a). “Irak’taki Bektaşi Tekkeleri”. Belleten, 261, 689-720. DOI:10.37879/belleten.2007.689 KARAKAYA-Stump, Ayfer. (2007b). “16. yüzyıldan bir ziyaretnâme (Yazı Çevirimli Metin-Günümüz Türkçesine Çeviri-Tıpkıbasım)”. Journal Of Turkish Studies. (31/II), 67-79.
• KARAKAYA-Stump, Ayfer. (2012). “The Vefa’ıyye, the Bektashıyye and genealogıes of “Hederodox” İslam in Anatolia: Rethinking the Köprülü Paradıgm”. Turcica. (2012/44), 263-284.
• Karamustafa, T. A. (2005). Yesevilik, melâmetilik, kalenderîlik, vefaîlik ve anadolu tasavvufunun kökenleri. A. Y. Ocak (Ed.), Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufiler Kaynaklar-Doktrin-Ayin-Erkan-Tarikatlar-Edebiyat-Mimari-ikonografi-Modernizm. (1. Baskı, 61-88) içinde. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Karamustafa, T. A. (2011). Tanrının kuraltanımaz kulları İslâm dünyasında derviş toplulukları (1200-1550). (R. Sezer, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
• Köprülü, M. F. (2004). Ahmet Yesevi. Türk Edebiyatı Araştırmaları. (s. 421-430). Akçağ Yayınları.
• Ocak, A. Y. (2002a). Türk sûfiliğine bakışlar. İletişim Yayınları.
• Ocak, A.Y. (2002b). Alevî ve Bektaşî inançlarının İslam öncesi temelleri. İletişim Yayınları.
• Ocak, A. Y. (2011). Ortaçağ Anadolu’sunda iki büyük yerleşimci (kolonizatör) derviş yahut Vefaiyye ve Yeseviyye gerçeği: Dede Garkın Emirci Sultan (13. Yüzyıl). Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi Yayınları.
• Yalçın, A. & Yılmaz, H. (2003a). Bir ocağın tarihi: Seyyit Hacı Ali Turabi-II. Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. (27), 121-140.
• Yaman, A. (2006). Kızılbaş Alevi Ocakları. Elips Yayınları.
• Yaman, A. (2011). Alevilikte ocak kavramı: anlam ve tarihsel arka planı. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. (60), 17-43.
• Yalçın, A. & Yılmaz, H. (2003b). Bir ocağın tarihi; Seyyit Hacı Ali Turabi Ocağı’na ait yeni bilgiler. Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. (26), 83-120.
• Yılmaz, O. & Akın, B. (2016). Dede Garkın Ocağı’nın Diyarbakır kolu ve Diyarbakır kolundan alınan iki yeni belge üzerine tarihî ve edebî bir inceleme. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırmaları Dergisi. (77), 37-76. DOI:10.12973/hbvd.77.182
• Yılmaz, O. & Akın, B. (2017). Şeyh Ahmed Dede Ocağı’nın yeniden zuhuru: Teslim Abdal Ocağı (yazılı kaynaklar). Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi. (16), 71-138. DOI:10.24082/2017.abked.7