Alevi Erkânında Şah İsmail (Hubyar Ocağı Örneği)

Yıl 2025, Sayı: 5, 63 - 86, 31.12.2025

Hıdır Temel

https://doi.org/10.64342/surekdergi.1834957

Öz

Tarihte ender rastlanılabilecek bir kişilik olarak 16. yüzyıla damgasını vuran Şah İsmail, bünyesinde devlet başkanlığı, tarikat şeyhliği, şairlik gibi birbirlerinden çok farklı özellikleri bir arada barındıran, mertliği ve cömertliği ile bölgeye ün salan, Horasan’dan yola çıkan Aleviliğin edebi boyutunu zirveye taşıyan çok yönlü biridir. Kendisinden övgüyle söz eden Azerbaycan tarihçiliği ve sanat dünyasıdır; İran ve Osmanlı, bu çok yönlü kişiliğe düşmanca yaklaşmış, onun tarihte hak ettiği yerde durması kasıtlı olarak engellenmiştir. Günümüz Türkiye ve İran resmi tarihçiliği de farklı davranmamakta, Sünnî ve Şiî tarih yazıcılığının etkisinden kurtulamamaktadır. Bu yüzden, Şah İsmail’in Türk ve İran resmi tarih anlayışlarının ve incelemelerinin dışında, objektif bir yaklaşımla çalışılması gerekmektedir. Her ne kadar son yıllarda Şah İsmail ve Safevîler üzerine tarafsız akademik yayınların sayısında bir artış gözlemlenmekle birlikte, bunun henüz yeterli düzeye ulaştığını söylemek zordur. Şah İsmail’e karşı bu tutarsızlık ve duyarsızlık sadece resmi boyutta da kalmamakta, aynı şekilde ona karşı tarihi sorumlulukları olan ve onun mirasından beslenen kesimlerde de kendisini göstermektedir. Alevilerin son 30 yılda maruz bırakıldığı “gelenek pazarlaması”ndan (Kommerzialisierung der Tradition) en çok nasibini alan şairlerin başında gelir Şah İsmail (Hataî). Bugün onun eserlerini seslendiren binlerce insan, en azından yaşadığı tarihi kesiti ve kişiliğini öğrenme zahmetine bile katlanmadan, o büyük insanın mirasını kullanmayı sürdürmektedirler. Özellikle Alevi tarihinde derin izler bırakan Şah İsmail, Alevi Edebiyatı’nda şiirleri en çok ezbere bilinen şairler arasında ilk sıralarda yer almaktadır. Aleviliğe sadece ürettiği şiirler (deyişler/nefesler/mersiyeler) yoluyla değil, aynı zamanda teolojik olarak da müdahil olmuştur; öyle ki, Anadolu’da Şah İsmail’siz bir Kızılbaş erkânı neredeyse düşünülemez. Anadolu ve Balkan Alevileri Şah İsmail’i dinî ayinlerinde, muhabbetlerinde sazlı-sözlü anmakta, ölümünden 500 yıl sonra onu hâlâ coşku ve saygıyla yaşatmaktadırlar. Ayrıca bu realite sadece Anadolu ve Balkan Alevilerinde değil, Irak, İran, Azerbaycan Alevilerinde de etkinliğini korumaktadır. Bu makale, Şah İsmail’in Alevi erkânlarındaki yerini Hubyar Ocağı örneğinde tanıtmayı amaçlıyor. Bunu yaparken genel bir çerçeve oluşturmadan konunun netleşmesi mümkün olamayacağından konuyu olabildiğince genel bir açıdan ele almaktadır. Çalışmada, içeriğe uygun olarak fenomenolojik yaklaşım tarzı izlenmiştir. Bu vesileyle Şah İsmail üzerine var olan çalışmaların Hubyar Ocağı özelindeki bir yaklaşımla renklendirilmesi amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Şah İsmail , Hataî , Hubyar Ocağı , Sürek , Alevi Erkânları

Shah Ismail in the Alevi Ritual Culture (Hubyar Ocak Example)

Öz

Shah Ismail I (reigned 1501-1524), known as “Hataî” in Alevi literary tradition, stands as a unique 16th century polymath - simultaneously statesman, sheikh, and poet. Originating from Khorasan and founding the Safavid dynasty, he advanced the literary dimension of Alevism and asserted Persia’s state creed (Ismail I, 1501). Azerbaijani historiography and the arts revere him; however, both Iranian and Ottoman official narratives have historically marginalized his role, a trend that persists in contemporary Turkish and Iranian historiography. Shah Ismail’s legacy remains vibrant within Alevi ritual culture: his poems, i.e. saying, breeaths (deyiş/nefes/mersiye) under the pen name “Hataî” are integral to cem rituals across Anatolia, the Balkans, Iraq, Iran, and Azerbaijan. He is commemorated not only through devotional recitation but also through a theological imprint -no Qizilbash/Alevi gathering in Anatolia is conceivable without his presence. This spiritual continuance reflects his role as a mürşid-i kâmil, embodying divine guidance and poetic wisdom. This study employs a phenomenological approach to contextualize Shah Ismail’s role within the Hubyar Ocak lineage, while situating the analysis within a broader Alevi ritual and doctrinal framework. The article evaluates how ritual remembrance and liturgical usage of his poetic corpus function to sustain collective identity - despite the absence of recognition in official historiography and the co-optation of his name by cultural entrepreneurs lacking depth in historical context. Grounded in a detailed examination of Hubyar Ocak liniage’s sayings und breaths, this paper ultimately argues that an objective reevaluation of Shah Ismail’s historical, spiritual, and literary significance is necessary – unburdened by Turkish and Iranian nationalist historiographies - to fully appreciate his enduring influence on Alevi religious praxis and collective memory.

Anahtar Kelimeler

Shah Ismail , Hataî , Hubyar Ocak , Sürek , Alevi Ritual Culture

Kaynakça

• Abbaslı, M. (1976). Safevilerin kökenine dair. Belleten, 40(158), 287-330.
• Abdîzâde, H. H. (2022). Amasya tarihi. Kurt, S. K. & Özel, R. O. & Hakverdioğlu, M. (Haz.) Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, (Cilt 1-4), Uğur Ofset.
• Abdîzâde, H. H. (2022a). Amasya tarihi. Kurt, S. K. & Özel, R. O. & Hakverdioğlu, M. (Haz.) Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, (Cilt 9-12), Uğur Ofset.
• Abisaab, R. J. (1994). The Ulama of Jabal ‘ Amil in Safavid Iran, 1501–1736: marginality, migration and social change. Iranian Studies, 27(1-4), 103-122.
• Alandağlı, M. (2023). XVI. yüzyıl Osmanlı-Safevi çekişmesinin diplomatik diline yansıması. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 108, 507-528.
• Amanoğlu, E. (2004). Şah Hatai şiirinde Hacı Bektaş Veli etkileri. Şah İsmail Hatai Sempozyum Bildirileri (9-11 Ekim 2003), (Öz, G. Haz.). Hüseyin Gazi Kültür ve Sanat Vakfı Yayınları, 28-35.
• Âşıkpaşazâde, (1992). Âşık Paşaoğlu tarihi. (Atsız, N. Çev.). Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Aytekin, S. (1958). Buyruk. Emek Basım-Yayımevi.
• Babayan, K. (1994). The Safavid synthesis: From Qizilbash Islam to Imamite Shi’ism. Iranien Studies, (27/1-4), 135-161.
• Bacqué-Grammont, Jean - Louis (1987). 1527 Anadolu isyanı hakkında yayınlanmamış bir rapor. Belleten, 51(199), 107-118.
• Baha Said Bey (2006). Türkiye’de Alevi-Bektaşî, Ahî ve Nusayrî zümreleri. (Görkem, İ. Haz.). İstanbul Kitabevi.
• Bayat, F. (2004). Göçebe ideolojisi - Oğuzculuk bağlamında Şah İsmail fenomenolojisi. Şah İsmail Hatai Sempozyum Bildirileri (9-11 Ekim 2003), (Öz, G. Haz.). Hüseyin Gazi Kültür ve Sanat Vakfı Yayınları, 44-52. Birdoğan, N. (1991). Alevilerin büyük hükümdarı Şah İsmail Hatai. Can Yayınları.
• Caferi, H. M. (2004). Şah Hatai’nin tasavvuf ve Safevi Şiiliği ile ilgisi. Şah İsmail Hatai Sempozyum Bildirileri (9-11 Ekim 2003), (Öz, G. Haz.). Hüseyin Gazi Kültür ve Sanat Vakfı Yayınları, 78-85.
• Efendiyev, O. Safavi Devleti bir Türk Kızılbaş Devletiydi. http://www.cemvakfi.org.tr [Erişim: 06.09.2015].
• Emecen, F. M. (2007). Çağdaş Osmanlı kaynaklarında uzun savaşlar ve Zitvatorok Antlaşması ile ilgili algılama ve yorum problemleri. Osmanlı Araştırmaları, 29(29), 87-97.
• Ersal, M. (2022). Aleviliğin kurumsal yapısında değişim ve dönüşüm: Ocak sisteminden tarikat ve süreklere evriliş. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 26, 35-66.
• Frank, E. (2012). Einheit in der vielfalt. Strukturen, bedingungen und alltag religiöser pluralität in Indonesien. Harrassowitz Verlag.
• Gülten, S. (2010). Üryan Hızır Menakıbnamesi, Alevilik – Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 3, 84-103.
• Gümüşoğlu, D. (2019). Sâdık Abdâl Dîvânı. Dörtkapı.
• Gündüz, T. (2007). Anadolu‘da Türkmen Aşiretleri. Yeditepe Yayınevi.
• Gündüz, T. (2010). Son Kızılbaş Şah İsmail. Yeditepe Yayınevi.
• Gündüz, T. (2015). Tarih-i Kızılbaşan - Kızılbaşlar tarihi. Yeditepe.
• Karaman, F. (2003). Sivas-Tokat Tozanlı Kazası. Akademi Ofset Matbaacılık San. ve Tic. A.Ş.
• Koca, Ş. “Anadolu Kızılbaş süreklerine dair etnolojik tespitler (Sofiyan Sürekleri)”. Kanal Kultur’da yayımlanma tarihi 2 Kasım 2008, indirilme tarihi 4 Ocak 2011. http://www.kanalkultur.com/kks/din/islam/2139-sevki-koca-anadolu-kizilbas-surekler
• Macit, M. (2018). Şah Hatâyî ile Taçlı Hanım hikâyesi. Milli Folklor, 117, 5-18.
• Minorsky, V. (1971). Kara Koyunlu Cihan Şah ve şiirleri. (Erol, M. Çev.). Selçuklu Araştırmaları Dergisi II, 153-180.
• Ocak, A. Y. (2010). Kültür tarihi olarak menakıbnameler. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Özmen, İ. & Koçak, Y. (2008). Hamdullah Çelebi’nin savunması. Bir inanç abidesinin çileli yaşamı. Dumat Ofset.
• Pollack, D. (1995). Was ist religion? Probleme der definition. Zeitschrift für Religionswissenschaft, 163-190.
• Roemer, H. R. (1953). Die Safeviden. Ein orientalischer Bundesgenosse des Abendlandes im Türkenkampf. Saeculum, (4/1), 27-44.
• Roemer, H. R. (1985). Die turkmenischen Qizilbaš. Gründer und Opfer der Safawidischen Theokratie. ZDMG 135, 227-240.
• Rumlu Hasan (2004). Ahsenü’t Tevârih (Tarihlerin en güzeli). Şah İsmail Tarihi. (Cevan, C. Çev.). Ardıç Yayınları.
• Sarıkaya, M. S. (2013). Şah Hatayî’nin şiirlerinde bazı dinî tasavvufî inanç motifleri ve Anadolu Alevi kültüründe Şah Hatayî’nin izleri. Alevilik Araştırmaları Dergisi, 6, 33-44.
• Savaş, S. (1992). Bir tekkenin dinî ve sosyal tarihi. Sivas Ali Baba Zaviyesi. Dergâh Yayınları.
• Sohrabiabad, H. (2018). Akkoyunluların mezhepsel eğilimleri üzerine bir değerlendirme. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 18, 203-223.
• Soku, Z. Ş. (1943). Mezhepler tarihi ve Şah İsmail. Şiilik - Sünnilik, Kızılbaşlık - Alevilik. Maarif Kitaphanesi.
• Sümer, F. (1992). Safevi Devleti’nin kuruluşu ve gelişmesinde Anadolu Türklerinin rolü. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Şah İsmail Hatâ’î Külliyatı. (2006). (Cavanşir, B. & Necef, E. N. Haz.). Kaknüs Yayınları.
• Taşğın, A. (2004). Hatai’den günümüze Anadolu Alevilerinde farklılaşma. Şah İsmail Hatai Sempozyum Bildirileri, (9-11 Ekim 2003), (Öz, G. Haz.). Hüseyin Gazi Kültür ve Sanat Vakfı Yayınları, 297-306.
• Taşğın, A. (2014). Şah İsmail ve erkânı: Alevi toplulukların ortak bir program etrafında toparlanma süreci. Taşğın, A. & Yaman, A. & Musalı, N. (Ed.), Safeviler ve Şah İsmail (11-14) içinde. Önsöz Yayıncılık.
• Temel, H. (2019). Die Hubyâr-Aleviten. Eine Glaubensgemeinschaft in Anatolien. Philipps-Universität Marburg.
• Türkmen, F. (2004). Şah İsmail Hatayî’nin Anadolu Alevi-Bektaşîliği ve Alevi-Bektaşî Edebiyatı üzerindeki etkileri. Şah İsmail Hatai Sempozyum Bildirileri (9-11 Ekim 2003 Ankara), (Öz, G. Haz.). Hüseyin Gazi Kültür ve Sanat Vakfı Yayınları, 317-328.
• Uludağ, S. (2007). Niyaz. TDV İslam Ansiklopedisi, (Cilt 33), (165-166) içinde.
• Yıldırım, R. (2010). Muhabbetten tarikata: Bektaşi Tarikatı’nın oluşum sürecinde Kızıldeli’nin rolü. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 53, 153-190.
• Yıldırım, R. (2017). Aleviliğin doğuşu. Kızılbaş sufiliğinin toplumsal ve siyasal temelleri (1300-1501). İletişim. Yıldırım, R. (2020). Menâkıb-ı Evliyâ (Buyruk). Tarihsel arka plan, metin analizi, edisyon-kritik metin. Yapı Kredi Yayınları.