SOME THOUGHTS ON EVLIYA ÇELEBI’S ANCESTRY: WHAT DOES HIS GENEALOGY, EXTENDING TO HAZRAT ALI AND AHMED YESEVI, TELL US?

Öz

While extensive research has been conducted on Çelebi’s life and half-century of travels, a critical gap remains regarding his ancestral claims. Specifically, this study addresses two underexplored questions: Why did Evliya Çelebi, born in Istanbul to a family originating from Germiyan, designate Hoca Ahmed Yesevî—whom he lauded as “the pole of poles”, “sultan of the mystics”, and “head of the new spring and the thousand masters of Turkestan” -as his esteemed ancestor? Furthermore, why did he narrate the Ottoman arrival in Anatolia, the foundational development and enduring success of the Ottoman Empire, and the conquest and settlement of Anatolia, the Balkans, and Istanbul through the legacies of Yesevî’s disciples, such as Hacı Bektaş Velî and Sarı Saltık, who were purportedly sent to assist the Ottomans? This article seeks to answer these questions by meticulously examining Evliya Çelebi’s writings, contextualizing them within the socio-religious dynamics of his era. Particular attention will be paid to the evolving religious landscape shaped by the Safavid-Ottoman struggle, the impact of Ebusuud Efendi’s fatwas, and the rise of the anti-Sufi Kadızadeliler movement. Ultimately, this research also serves as a modest attempt to analyze Evliya Çelebi’s intellectual framework and worldview as reflected in his travelogue.

Anahtar Kelimeler

• Evliya Çelebi
• Ahmet Yesevi
• Hacı Bektaş Veli
• Bektaşiler

Evliya Çelebi’nin Nesebi Meselesine Dair Bazı Düşünceler: Hz. Ali ve Ahmed Yesevî’ye Uzanan Şeceresi Bize Ne Anlatır?

Öz

Yaklaşık 50 yıl boyunca seyahat eden ve seyahati sırasında görüp yaşadıklarını aktaran Evliya Çelebi’nin hayatı ve seyahatnamesiyle ilgili pek çok çalışma yapılmıştır. Fakat kökleri Germiyan vilayetine uzanan bir ailenin çocuğu olarak İstanbul’da doğan Evliya Çelebi’nin atası olarak kutbu’l-aktâb, sultânü’l-ârifin, ser-çeş¬me i neved u hezâr-pîrân ı Türkistân olarak tanımladığı Hoca Ahmed Yesevî’yi neden seçtiği sorusu üzerinde durulmamıştır. Bunun yanında Osmanlıların Anadolu’ya gelişini, Osmanlı Devleti’nin kuruluşunu, gelişimini, uzun ömürlü oluşunu, Anadolu, Balkanlar ve İstanbul’un fethi ve iskânını Ahmed Yesevî tarafından Osmanlılara yardım için Anadolu’ya gönderilen Hacı Bektaş Velî ve Sarı Saltık gibi halifeleri üzerinden neden anlatmış olabileceği sorusu da çalışma konusu olmamıştır. İşte bu makalede Safevî mücadelesinin yarattığı gerilimin sonunda değişen dini yapı, Ebusuud Efendi’nin bazı fetvaları, sufîlere karşı gelişen Kadızâdeliler hareketi gibi hususlar da dikkate alınarak Evliya Çelebi’nin yazdıkları üzerinden bu soruların cevapları aranacaktır. Bu çalışma bir taraftan da mütevazı ölçülerde Evliya Çelebi’nin yazdıkları üzerinden onun zihniyet dünyasının tahlilini yapma girişimi olarak kabul edilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Evliya Çelebi
• Ahmet Yesevi
• Hacı Bektaş Veli
• Bektaşiler

Kaynakça

1. Anonim Tevârîh-i Âl-i Osman. (1992). Azamat, N. (Haz.), Marmara Üniversitesi Yayınları.
2. Akgündüz, A. (1994). Ebüssuûd Efendi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 10), (365-371) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı.
3. Aköz, A., Muşmal, H. & Koç, E. (2021). Yunus Emre (Kirişçi Baba). Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Yayınları.
4. Baysun, M. C. (1978). Evliya Çelebi. Millî Eğitim Bakanlığı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 4), (400-412) içinde. Millî Eğitim Basımevi.
5. Bilkan, A. F. (2016). Fakihler ve sofuların kavgası. İletişim Yayınları.
6. Dankoff, R. (2010). Seyyah-ı âlem Evliyâ Çelebi’nin dünyaya bakışı (M. Günay, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
7. Emecen, F. (2009). I. Selim. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 36), (407-414) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı.
8. Eraslan, K. (1989). Ahmed Yesevî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 2), (159-161) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı.

9. Evliya Çelebi. (1996-2007). Evliya Çelebi seyahatnâmesi (Cilt 1-9). (S. A. Kahraman, Y. Dağlı, R. Dankoff, Z. Kurşun, Haz.). Yapı Kredi Yayınları.
10. Gülten, S. (2023). Türklerin Hz. Ali’si. Yeditepe Yayınları.
11. Gülten, S. (2026). Üçler yediler kırklar. Timaş Tarih Yayınları.
12. Hayat, C. (2024). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde Kızılbaşlar ve Bektaşiler. İtalik Yayınları.
13. İlgürel, M. (1995). Evliya Çelebi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 11), (529-533) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı.
14. İnalcık, H. (2009). Açış konuşması. N. Tezcan (Haz.), Çağının sıradışı yazarı: Evliya Çelebi (ss. 13-17). Yapı Kredi Yayınları.
15. İnalcık, H. (2011). Has-bağçe’de ‘ayş u tarab: Nedîmler, şâirler, mutribler (Osmanlı klasik kültür estetiği). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
16. Maden, F. (2013). Seyyah ve sufi. Kapı Yayınları.
17. Menâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Velî Vilâyetnâmesi. (1958). (A. Gölpınarlı, Haz.). İnkılâp Kitapevi.
18. Ocak, A. Y. (1999). Türk sufîliğine bakışlar. İletişim Yayınları.
19. Ocak, A. Y. (2002). Sarı Saltık. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Okiç, M. T. (1952). Sarı Saltuk’a ait bir fetva. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(1), 48-58.
21. Öz, M. (1997). Osmanlı’da “çözülme” ve gelenekçi yorumları. Dergâh Yayınları.
22. Öz, M. (2005). Muhammed b. Hanefiyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 30), (534-536) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı.
23. Saifunov, B. & Sambetov, Z. (2023). Ahmed Yesevî hakkında bibliyografik araştırma. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (105), 275-292.
24. Tezcan, N. (Haz.). (2009). Çağının sıradışı yazarı: Evliya Çelebi. Yapı Kredi Yayınları.
25. Tosun, N. & Eraslan, K. (2019). Hoca Ahmed Yesevî külliyâtı. Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları.
26. Zilfi, M. C. (2008). Klasik dönem sonrası Osmanlı uleması (M. F. Özçınar, Çev.). Birleşik Yayınevi.