Sosyal Bilgiler Eğitiminde Afet Konularının Yeri: Lisans ve Ortaokul Öğretim Programlarının incelenmesi

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 94 - 110, 30.12.2025

Ünal Şimşek , Onur Güleryüz , Bahadır Kılcan

https://doi.org/10.54971/synergy.1828606

https://izlik.org/JA86DK75LF

Öz

Bu araştırma, afet konularının Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programındaki (2024) ve Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Lisans Programındaki (2018) mevcut durumunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma temelinde kurgulanan mevcut çalışmada, doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Elde edilen verilerin analizinde betimsel analiz tekniğinden faydalanılmıştır. Araştırmada afet konuları, sosyal bilgiler dersi öğretim programında ele alınan dört kriter içerisinde incelenmiştir. Araştırmanın sonuçlarında görüldüğü üzere afet konularının programlardaki dağılımlarında bir orantısızlık söz konusudur. Sosyal bilgiler dersi öğretim programının temel yaklaşımı ve özel amaçları kısmında 18 maddeden 6’sı, içerik çerçevesi kısmında 6 öğrenme alanından 3’ü, öğrenme çıktıları kısmında 71 çıktıdan 16’sı afet konularıyla doğrudan veya dolaylı olarak ilişkilendirilirken; programının uygulanmasına ilişkin esaslar kısmında ise 12 maddeden hiçbiri afet konularıyla doğrudan veya dolaylı olarak ilişkilendirilememiştir. Okullarda sosyal bilgiler derslerinde afet konularının daha çok doğrudan ilişkili içerik çerçevesi ve öğrenme çıktılarında ele alındığı düşünüldüğünde bu temsilin daha da sınırlı olduğunu söylemek mümkündür. Araştırmanın sonuçlarından hareketle, sosyal bilgiler dersi öğretim programında afet konularına vurgu yapan içerik çerçevesi, öğrenme çıktısı ve programın uygulanmasına ilişkin esaslarla ilgili madde sayısı ve lisans düzeyinde ders sayısının artırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Sosyal bilgiler dersi öğretim programı , Sosyal bilgiler öğretmenliği lisans programı , Afet , Doküman incelemesi

Etik Beyan

Bu araştırma yazılı belge ve eserler üzerinde gerçekleştirildiğinden etik kurul onayı gerektirmemektedir.

The Place of Disaster Topics in Social Studies Education: Examining Undergraduate and Secondary School Curricula

https://izlik.org/JA86DK75LF

Öz

This research aims to reveal the current status of disaster issues in the Turkish Century Maarif Model Social Studies Course Curriculum (2024) and the Social Studies Teaching Undergraduate Program (2018). In the current study, which was designed on the basis of qualitative research, the document review method was used. Descriptive analysis technique was used in the analysis of the obtained data. In the research, disaster issues were examined within the four criteria addressed in the social studies curriculum. As seen in the results of the research, there is a disproportionality in the distribution of disaster topics in the programs. While 6 out of 18 items in the basic approach and specific objectives section of the social studies course curriculum, 3 out of 6 learning areas in the content framework section, and 16 out of 71 outcomes in the learning outcomes section are directly or indirectly associated with disaster issues; In the section on the principles regarding the implementation of the program, none of the 12 articles could be directly or indirectly linked to disaster issues. Considering that disaster issues are mostly addressed within the directly related content framework and learning outcomes in social studies classes at schools, it is possible to say that this representation is even more limited. Based on the results of the research, it is recommended that the content framework emphasizing disaster issues in the social studies curriculum, the number of items related to the learning outcomes and principles of program implementation, and the number of undergraduate courses should be increased.

Anahtar Kelimeler

Social studies curriculum , Social studies teaching undergraduate program , Disaster , Document review

Etik Beyan

Since this research was conducted on written documents and works, it does not require ethical committee approval.

Kaynakça

• Adiyoso, W., & Kanegae, H. (2012). The effect of different disaster education programs on Tsunami preparedness among schoolchildren in Aceh. Indonesia. Disaster Mitigation of Cultural Heritage and Historic Cities, 6, 165-172.
• Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) (2020). Afet yönetimi kapsamında 2019 yılına bakış ve doğa kaynaklı olay istatistikleri, https://www.afad.gov.tr/afet-istatistikleri sayfasından erişilmiştir.
• Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) (2021a). Açıklamalı afet yönetimi terimleri sözlüğü,https://www.afad.gov.tr/aciklamali-afet-yonetimi-terimleri-sozlugu sayfasından erişilmiştir.
• Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) (2021b). 2021 yılı kurumsal mali durum ve beklentiler raporu, https://www.afad.gov.tr/afet-istatistikleri sayfasından erişilmiştir.
• Aksoy, B. (2013). Depremi yaşamış olan 9. sınıf öğrencilerinin "deprem" kavramına yönelik algılarının nitel açıdan incelenmesi. Journal of World of Turks, 5(1), 247- 265.
• Aksoy, B., & Sözen, E. (2014). Lise öğrencilerinin coğrafya dersindeki deprem eğitimine ilişkin görüşlerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi (Düzce ili örneği). Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 279-297.
• Aktel, M. (2010). 5902 sayılı yasa ile Türkiye’de afet yönetiminde oluşan değişim. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27, 169-180.
• Avcı, K. (2019). Afet eğitimi ve afet eğitiminde kullanılan teknolojilere ilişkin afet eğiticisi, öğretmen ve öğrenci görüşleri (Bursa Afet Eğitim ve Simülasyon Merkezi örneği). Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
• Aydın, F. (2010). İlköğretim sekizinci sınıf öğrencilerinin deprem kavramını algılamaları fenomenografik bir analiz. International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 5(3), 801-817.
• Buluş-Kırıkkaya, E., Oğuz-Ünver, A., & Çakın, O. (2011). İlköğretim fen ve teknoloji programında yer alan afet eğitimi konularına ilişkin öğretmen görüşleri. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 5(1), 24-42.
• Coşkun, Ş. (2011). Afet eğitimi algılaması: İlköğretim öğrencilerine verilen afet eğitimlerinin algılamasını ölçmek üzere bir araştırma. Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
• Creswell, J. W. (1998). Qualitative inquiry and research design: choosing among five traditions. Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
• Çelik, A. A. (2020). İlkokul öğretmenlerinin afete hazırlık düzeyleri ile afet eğitiminin eğitim programlarındaki yerine yönelik görüşleri. Yüksek Lisans Tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Çetin, T., & Yel, Ü. (2021). Secondary school students' mental models of the concept of earthquake ''Elâzığ province example''. 13th International Conference of Strategic Research on Scientific Studies and Education (ICoSReSSE) 26-29 May 2021, Antalya/Turkey, pp. 207-224.
• Çimşir, S., & Çarıkçı, S. (2025). Doğal Afetler ve Deprem: Hayat Bilgisi ve Sosyal Bilgiler Dersi Kapsamında Bir İnceleme. Bogazici University Journal of Education, 42(2), 15-36.
• Değirmenci, Y., & İlter, İ. (2013). Coğrafya dersi öğretim programında doğal afetler. Marmara Coğrafya Dergisi. 28, 276-303.
• Değirmenci, Y., Kuzey, M., & Yetişensoy, O. (2019). Sosyal bilgiler ders kitaplarında afet bilinci ve eğitimi. e-Kafkas Eğitim Araştırmaları Dergisi, 6(2), 33-46.
• Demirhan, N. (2021). Sosyal bilgiler dersinde afet eğitimi ve yönetimine ilişkin öğretmen görüşleri. Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Elazığ.
• Demirkaya, H. (2007). İlköğretim öğrencilerinin deprem kavramı algılamaları ve depreme ilişkin görüşleri. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 8, 68-76.
• Dikmenli, Y., & Gafa, İ. (2017). Farklı eğitim kademelerine göre afet kavramı. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 44, 21-36.
• Dikmenli, Y., & Yakar, H. (2019). Öğretmen adaylarının afet bilinci algı düzeylerinin incelenmesi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Journal of Education Faculty, 16(1), 386-416.
• Dikmenli, Y., Yakar, H., & Konca, A. (2018). Development of disaster awareness scale:avalidity and reliability study. Review of International Geographical Education Online (RIGEO), 8(2),206-220.
• Erkal, T., & Değerliyurt, T. (2009). Türkiye’de afet yönetimi. Eastern Geographical Review 14(22), 147-164.
• Erkan, B. B., Özmen, B., & Güler, H. (2011). Türkiye’de afet zarar azaltımını sürdürülebilir eğitimle sağlamak. 1. Türkiye Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Konferansı, Ankara: ODTÜ.
• İnal, E., Kaya, E., & Altıntaş, K. H. (2018). Türkiye'de örgün eğitimin afet eğitimi yeterliliği açısından incelenmesi. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, (37), 114-127.
• İneç, Z. F., & Ablak, S. (2023). Visualization of geographical data with dynamic mapping in disaster management and monitoring. Uluslararası Sosyal Bilgiler Eğitimi Dergisi (The Journal of International Social Studies Education), 5(1), 17-35.
• Kadıoğlu, M. (2008). Modern, bütünleşik afet yönetimin temel ilkeleri. Kadıoğlu, M. ve Özdamar, E., (Edt.), Afet zararlarını azaltmanın temel ilkeleri (1-34). Ankara: Japonya Uluslararası İş Birliği Ajansı (JICA) Türkiye Ofisi Yayınları.
• Kalkınma Bakanlığı (2014). Onuncu Kalkınma Planı (2014-2018), Afet Yönetiminde Etkinlik, Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Ankara. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2018/10/10_AfetYonetimindeEtkinlik-3.pdf sayfasından erişilmiştir.
• Karakuş, U. (2019). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının doğal afet kavramlarına ilişkin algılarının kelime ilişkilendirme testi aracılığıyla incelenmesi. Cumhuriyet International Journal of Education, 8(3), 735-751.
• Karakuş, U., & Önger, S. (2017). 8. Sınıf öğrencilerinin doğal afet ve afet eğitimi kavramını anlama düzeyleri. Journal of History Culture and Art Research, 6(6), 482-491.
• Karancı, N., Akşit, B., & Dirik, G. (2005). Impact of a community disaster awareness training program in Turkey: Dos it influence hazard-releted cognitions and preparedness behaviors. Social Behavior and Personality, 33(3), 243-258.
• Kemaloğlu, M. (2015). Türkiye’de afet yönetiminin tarihi ve yasal gelişimi. Akademik bakış dergisi, 52, 126-147.
• Kılcan, B., & Çakır, Ş. (2023). Cumhuriyet’ten günümüze afet konularının ders kitaplarındaki yeri. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 10 (35), 88-121.
• Kılıç, B. C. (2019). Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler ders kitaplarındaki doğal afetler konusunun sarmal sistem yönünden değerlendirilmesi (Master's thesis, Balikesir University (Turkey)).
• Kısa, G. (2019). 2018 sosyal bilgiler öğretim programına uygun (4. 5. ve 7. sınıflara) doğal afetler konusunda etkinlik önerileri. Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Balıkesir.
• Koç, H., Şeker, G., Evci, N., & Doğan, M. (2020). Afet eğitimi konulu araştırmaların içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmesi. Cumhuriyet International Journal of Education, 9(2), 637-655.
• Kopuz, B., Bekdemir, Ü., & Yılmazer, A. (2024). Sosyal bilgiler ders kitaplarında doğal afet ile ilgili konular ve bu konuların öğretiminin önemi. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 16(30), 358-380.
• Maya, İ., & Çalışkan, C. (2016). Dünyada lisans derecesi düzeyinde afet eğitimi ve öğretimi yapan programların değerlendirilmesi ve Türkiye örneği. Turkish Studies, 11(9), 579-604.
• Merriam, S. (1998). Qualitative research and case study applications in education. San Francisco: Jossey-Bass.
• Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli sosyal bilgiler dersi öğretim programı (İlkokul ve Ortaokul 4, 5, 6 ve 7. Sınıflar)
• National Council for the Social Studies [NCSS] (2023). New definition of social studies approved. https://www.socialstudies.org/media-information/definition-social-studies-nov2023 sayfasından erişilmiştir.
• Özcan, T. (2021). Afet eğitiminde öğrenci topluluklarının önemi ve küresel sosyal sorumluluk çerçevesinde değerlendirilmesi: Uludağ Üniversitesi örneği. Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Çanakkale.
• Özey, R. (2011). Afetler coğrafyası. İstanbul: Aktif.
• Özgen, N., Ünaldı, Ü., & Bindak, R. (2011). Öğretmen adaylarının doğal afetler konusuna yönelik “Etkili Öğrenme Biçimleri”nin belirlenmesi. Ahi Evran Üniversitesi, Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD) 12(4), 303-323.
• Özkazanç, S., & Yüksel, Ü. D. (2015). Evaluation of disaster awareness and sensitivity level of higher education students. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 197, 745-753.
• Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (M. Bütün ve S. B. Demir, Çev. Ed.). Pegem.
• Rüstemli, A., & Karancı, A. N. (1999). Correlates of earthquake cognitions and preparedness behavior in a victimized population. The Journal of Social Psychology, 139(1), 91-101.
• Saldana, J. (2019). Nitel araştırmacılar için kodlama el kitabı. (A. Tüfekçi Akcan ve S. N. Şad, Çev. Ed.). Pegem.
• Sarı, B. (2016). Türkiye'de afet eğitimi uygulamalarının öğretmen görüşleri açısından değerlendirilmesi: Uludağ Üniversitesi örneği. Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Çanakkale.
• Sarıkoca, E., & Topçu, E. (2024). Sosyal bilgiler ve doğal afetler. Temel Eğitim, (21), 58-69.
• Shaw, R., Takeuchi, Y., Shiwaku, K., Fernandez, G., Gwee, Q. R., & Yang, B. (2009). 1-2-3 of disaster eduction. United Nations Office for Disaster Risk Reduction-Regional Office for Asia and Pacific (UNISDR AP), www.unisdr.org/files/12088_123sm.pdf sayfasından erişilmiştir.
• Şahin, C., & Sipahioğlu, Ş. (2007). Doğal afetler ve Türkiye. Ankara: Gündüz Eğitim ve Yayıncılık.
• Şimşek, C. (2007). Children’s ideas about earthquakes. Journal of Environmental & Science Education, 2(1), 14–19.
• Şulek, N., & Aktın, K. (2023). Sosyal bilgiler eğitiminde doğal afetler. Uluslararası Sosyal Bilimlerde Mükemmellik Arayışı Dergisi, (5), 68-82.
• Tağrikulu, P. (2025). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının sahip oldukları afet bilinci ve kültürü: ne biliyorum? Ne öğretebilirim?. lnternational Journal of Geography and Geography Education, (54), 105-128.
• Takeuchi, Y., Mulyasari, F., & Shaw, R. (2011). Roles of family and community. R. Shaw, K. Shiwaku, Y. Takeuchi (ed.), Disaster Education içinde (77-94). UK: Emerald Group Publishing.
• Tekin, Ö., & Dikmenli, Y. (2021). Sınıf öğretmeni adaylarının afet bilinci algısı ve deprem bilgi düzeylerinin incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 258-271.
• Tokcan, H., & Yiter, E. (2017). 5. Sınıf öğrencilerinin doğal afetlere ilişkin bilişsel yapılarının kelime ilişkilendirme testi (kit) aracılığıyla incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(1), 115-129.
• Turan, İ., & Kartal, A. (2012). İlköğretim 5. Sınıf öğrencilerinin doğal afetler konusu ile ilgili kavram yanılgıları. Ahi Evran Üniversitesi, Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD), 13(3), 67-81.
• Türk Dil Kurumu (TDK) (2011). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Türker, A., & Çetin, T. (2019). Afetler ve afet yönetimi, Ramazan Sever (Edt.) Afet yönetimi ve etik (272-291), Ankara: Pegem Akademi.
• Türksever, Ö. (2021a). Analysis of disaster awareness perception levels of students in social studies teaching undergraduate program. Education Quarterly Reviews, 4(3), 14-22. Doi:10.31014/Aior.1993.04.03.313
• Türksever, Ö. (2021b). Öğretmen adaylarının deprem farkındalıkları ile depreme karşı hazırlık durumu düzeyleri arasındaki ilişki. Tarih Okulu Dergisi (Journal of History School), 14(53), 2681-2701.
• Yetişensoy, O., & Okcu, A. (2025). Sosyal bilgiler eğitimi bağlamında afet konularına yönelik gerçekleştirilen çalışmalardaki genel eğilimlerin incelenmesi. International Journal of Geography and Geography Education, (56), 151-169.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin.
• Yıldız, T., Er, Ö., & Metin, Ö. (2024). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının afet hazırbulunuşluk seviyelerinin incelenmesi. lnternational Journal of Geography and Geography Education, (51), 48-67.
• Yüksek Öğretim Kurulu (YÖK) (2018). Sosyal bilgiler öğretmenliği lisans programı, https://www.yok.gov.tr/kurumsal/idari-birimler/egitim-ogretim-dairesi/yeni-ogretmen-yetistirme-lisans-programlari sayfasından erişilmiştir.