Muhammed Ali Tâhâ ed-Durra’nın Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm ve İ‘râbuhû ve Beyânuhû Adlı Eserinin Üslûp ve Belagat Açısından İncelenmesi

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 1, 18 - 37, 30.06.2025

Ramazan Yiğit , Ramazan Kazan

Öz

Mekke’de apaçık lisan ile indirilen Kur’ân-ı Kerîm, Arap Edebiyatı üzerinde de önemli bir tesire sahip olmuştur. Bu ilahi hitap eşsiz üslûbu ile onu kabul etmeyenleri dahi tesiri altına alarak, onları tefekkür etmeye sevk etmiştir. Öteden beri muhataplarına böylesine güçlü üslûp ve edebî inceliklerle hitap eden Kur’ân-ı Kerîm’i daha iyi anlamak için çeşitli tefsirler telif edilmiştir. Bu eserler, her dönemde o günün Müslümanlarının Kur’ân-ı Kerîm’le alakasını diri tutarak onu inzal eden Allah’a (c.c.) inanç ve ubudiyetlerini daha kavi hale getirmiştir. Bunlardan birisi de son dönem âlimlerinden Suriye-Hıms doğumlu Muhammed Ali Tâhâ ed-Durra’nın Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm ve i‘râbuhû ve beyânuhû isimli tefsiridir. Eserin en önemli özelliği Kur’ân’ı lügavî açıdan ele almasıdır. Çalışmada, ilgili eser uslûp ve belagat literatürü çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu kapsamda müfessirin; fesahat, belagat incelikleri, üslûp, dilsel ayrıntılar sebebiyle ihtilaflı gramer kaidelerinden kaynaklı çeşitli fıkhî hükümler ihtiva eden âyetlere yaklaşımı, nahiv kaidelerinden hal ve nida bahislerine dair tarif ve tasnifi, çeşitli çağdaş meselleri ele alış üslûbu gibi konular kısaca ele alınarak değerlendirilmiştir. Ayrıca müellifin Kur’ânî terimler ile alakalı tespitleri, bazı tasavvuf ilkelerine dair yaklaşımı gibi başlıklar ele alınarak eserin muhtevası yansıtılmaya çalışılmıştır. Eser, yukarıda verilen muhtevası göz önüne alındığında çeşitli ilimleri ihtiva eden bir veçheye sahiptir. Bundan dolayı çalışmanın konusu olan Tefsirin, İslâmî ilimler vasatına açılmış muasır bir pencere hüviyetinde olduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

Arap dili ve Belagatı , Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm ve ‘i’râbuhû ve beyânuhû , Muhammed Taha ed-Durra , Gramer/Nahiv , Tefsir , İ’câz , Mûciz

Etik Beyan

Bu makale, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde Prof. Dr. Ramazan Kazan danışmanlığında hazırlanmakta olan “Tesîru’l-Kur’âni’l-Kerîm ve ‘İ’râbuhû ve Beyânuhû Adlı Eserinin Üslûp ve Belâgat Açısından İncelenmesi” adlı doktora tezinden üretilmiştir.

An Analysis of the Style and Rhetoric of Muḥammad ʿAlī Ṭāhā al-Durra’s Work Tafsīr al-Qur’ān al-Karīm wa Iʿrābuhū wa Bayānuhū

Öz

The Noble Qur’an, revealed in Makkah in a “clear Arabic language,” has exerted a profound influence upon Arabic literature. This divine discourse, through its inimitable style, has captivated even those who rejected it, compelling them to reflect upon its message. Throughout history, numerous exegetical works (tafsīr) have been composed to better understand the Noble Qur’an, which has always addressed its audience with such powerful rhetoric and literary refinement. These exegetical works, have preserved the believers’ connection with the Qur’an across all eras, have served to strengthen their faith in and devotion to Allah the One who revealed it. Among such works is the tafsīr entitled Tafsīr al-Qur’ān al-Karīm wa Iʿrābuhū wa Bayānuhū, authored by the contemporary scholar Muḥammad ʿAlī Ṭāhā al-Durra, a native of Ḥimṣ, Syria. The most significant feature of this work is its linguistic approach to the Qur'an. In this study, the work in question has been analyzed within the framework of stylistic and rhetorical literature. In this regard, the mufassir’s treatment of matters such as eloquence (fasâḥah), rhetorical precision (balâghah), stylistic features, his approach to verses containing juristic rulings derived from controversial grammatical interpretations, his classification and definitions regarding topics like ḥāl and nidā’ in Arabic syntax, and his method of addressing various contemporary issues have all been briefly examined. Furthermore, the author’s observations concerning Qur’anic terminology and his approach to certain principles of taṣawwuf have been considered, thereby aiming to reflect the broader content of the tafsīr. In light of the foregoing, it becomes apparent that this work encompasses various Islamic sciences and presents a multi-faceted character. Hence, it may be stated that the tafsīr under study serves as a contemporary window opened onto the vast landscape of Islamic scholarship.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Tafsīr al-Qur’ān al-Karīm wa Iʿrābuhū wa Bayānuhū , Muḥammad ʿAlī Ṭāhā al-Durra , Grammar/Naḥw , Tafsîr , Iʿjâz , Muʿjiz

Etik Beyan

This article is derived from the doctoral dissertation entitled An Analysis of the Work Taysīr al-Qur’ān al-Karīm wa Iʿrābuhū wa Bayānuhū in Terms of Style and Eloquence, which is currently being prepared at the Institute of Social Sciences, Süleyman Demirel University.

Kaynakça

• Abbas Hasan, en-Nahvu’l-Vâfî. Kahire: Dâru’l-Ma’ârif, 1977.
• Ahfeş el-Evsat, Ebü’l-Hasen Saîd b. Mes‘ade el-Mücâşiî el-Belhî (ö. 215/830). Meâni’l-Kur’ân. Kahire: Mektebetu Hancî, 1990.
• Ba‘dânî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ali b. Huzam el-Fadli. Fetfu’l-allâm fi dirâseti ahâdîsi buluğu’l-merâm. San’â: Dâru’l-Asımeti li’n-Neşri ve’t-Tevzi’, 2019.
• Durra, Muhammed Ali Taha (ö. 2007). Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerim ve i‘râbuhû ve beyânühû, Dımaşk: Dâr-u İbn Kesîr, 2017.
• Ebû Zeyd, Evs b. Sâbit el-Ensârî (ö. 215/830). en-Navâdir. thk. Muhammed Abdü’l-Kadir Ahmed. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 1981.
• Fekhânî, Cemaleddîn, Abdulah b. Ahmed en-Nahvî. Şerh-u Kitâbi’l-Hudud fi’n-nahv. Kahire: Mektebetu’l-Vehbe, 1993.
• Havuz, Hasan Hüseyin. İmâm-ı Âsım ve Âsım Kırâatı, İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
• İbn Abbâs (ö. 68/687). Tenvîru’l-mikbâs min tefsîri İbni Abbâs. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’-İlmiyye, ts.
• İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî el-Kazvînî el-Hemedânî (ö. 395/1004). Mekâyisu’l-Lüğa. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullâh b. Yûsuf (ö. 761/1360). Ḳatru’n-nedâ ve bellu’s-sadâ. Kahire: el-Mektebetu’t-Ticâriyyetu’l-Kubrâ, 1963.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem (ö. 711/1311). Lisânu’l-Arab, Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1993.
• Kantemir, Enise. Yazılı ve Sözlü Anlatım. Ankara: Engin Yayınevi, 1997.