The Distinction Between Tenevvu’ and Tezat in the Tafsir Tradition: A Literature Review
Öz
The science The discipline of tafsir (Qur’anic exegesis) refers to the scholarly activity of interpreting and understanding the Qur’an, shaped by the interpreter’s intellectual background, methodological orientation, and individual capacity. Each exegete (mufassir) approaches the text of the Qur’an through the lens of their theological school, cultural environment, and the sources at their disposal. As a result, scholars have produced interpretations that are either convergent or divergent, contributing both to the continuity of traditional schools and the emergence of new interpretive frameworks. These differences in interpretation are referred to by the term ikhtilqf (disagreement). Initially, this concept was used to describe variations in narrations transmitted by the first generation of Muslims—namely, the Companions and their successors (the Tabi‘un). In later periods, interpretive disagreements were also encompassed within this framework. Generally, tafsir-related disagreements are divided into two categories: tanawwu‘ (variety without contradiction) and tezât (mutual contradiction). This distinction was first systematized in the field of tafsir by Ibn Taymiyyah, whose influence shaped many scholars after him. The majority of scholars who followed his methodology classified tafsir disagreements within the category of tanawwuʿ, particularly under the presumption that genuine contradictions cannot exist in the reports attributed to the Companions. It is observed that Imam al-Shafii was the first scholar to address ikhtilaf as a technical term. Over time, the phenomenon of disagreement became an established topic in works of uṣūl al-tafsir (principles of exegesis), and it was often discussed in the introductory sections of tafsir texts. In later periods, it evolved into a major area of scholarly inquiry and gave rise to independent works. The earliest known treatise to examine ikhtilaf in tafsir as an independent subject is Ittijahat al-Munḥarifah by the Egyptian scholar al-Shafii. In contemporary scholarship, this topic has gained renewed interest, with numerous master’s and doctoral theses addressing ikhtilaf as a standalone subject. The present study surveys the relevant literature in Turkish and Arabic, including published works, unpublished theses, and sources for which the full text is not currently accessible. These sources are classified by publication status, and the study aims to present the perspectives of various scholars regarding interpretive disagreement. As a descriptive and text-analytical review, the study explores the following key questions: How have scholars evaluated the phenomenon of ikhtilaf in tafsir? What are their views on the different types of disagreement found in transmitted reports? And, has there been any alternative classification to Ibn Taymiyyah’s tenevvu’/tezât dichotomy throughout history?
Anahtar Kelimeler
Tefsir Geleneğinde Tenevvü’ ve Tezat Ayrımı: Literatür Değerlendirmesi
Öz
Tefsir ilmi, müfessirin ilmî birikimi ve yetkinliğine bağlı olarak ortaya koyulan Kur’an’ı anlama ve yorumlama faaliyetlerini ifade eden bir ilimdir. Her bir müfessir, bağlı olduğu ekol veya mezhep, yetiştiği çevre, faydalandığı kaynaklar ve kendi kapasitesine göre Kur’an’ı anlamaya ve yorumlamaya çalışmıştır. Bu anlama ve yorumlama faaliyetleri ile âlimler, birbirine benzer veyahut birbirinden farklı yorumlar ortaya koyarak hem ekollerin sürekliliğini sağlamaya hem de yeni anlayışların oluşmasına katkı sağlamaktadır. Tefsirde ortaya çıkan bu farklılıklar, ihtilâf kavramı ile ifade edilmektedir. Bu kavram öncelikle ilk nesil sahâbe ve onların öğrencileri olan tâbiûn neslinden gelen rivâyet farklılıkları için kullanılmaktadır. Sonraki dönemde ortaya çıkan yorum farklılıkları da yine bu kavram içinde değerlendirilmektedir. Tefsirdeki ihtilâflar genel olarak tenevvü‘/benzer ve tezât/zıt olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Bu ayrımı, tefsir alanında sistematik olarak yapan ilk kişinin İbn Teymiyye olduğu görülmektedir. İbn Teymiyye’nin kendisinden sonra pek çok âlim üzerinde etkisi olmuştur. İbn Teymiyye ile aynı çizgiyi takip eden âlimlerin çoğunluğu tefsir ilmindeki ihtilâfları tenevvü‘ ihtilâfı kapsamında değerlendirmektedir. Bunun nedeni ise özellikle sahâbeden gelen rivâyetlerde hakikî anlamda ihtilâfın olamayacağı düşüncesidir. Tefsirde ihtilâfları terim anlamıyla konu edinen ilk âlimin İmam Şâfiî olduğu görülmektedir. İhtilaf olgusu, tarihi serencamı açısından tefsirde bir tartışma alanı olarak usûl eserlerinde bir bölüm olarak yer almıştır. Müfessirlerin bu tartışmalı mevzuya tefsirlerinin mukaddime bölümlerinde de yer verdiği görülmektedir. İlerleyen dönemlerde önemli bir tartışma alanı kabul edilmesiyle müstakil eserlere konu edildiği görülmektedir. İlk dönemlerden itibaren tefsirin alt disiplini olarak yer verilen ihtilâf olgusu ilk defa Mısırlı âlim Zehebî’nin İtticâhatu’l-munharife ismindeki eseri ile müstakil olarak tartışılmıştır. Günümüzde bu konuda hazırlanan yüksek lisans ve doktora tezleri müstakil eserler olarak ortaya konulmaktadır. Bu çalışmada ilgili literatür basılı, basılı olmayan ve metnine ulaşılamayan çalışmalar şeklinde Türkçe ve Arapça ulaşılabilen kaynaklar çerçevesinde incelenmiştir. Bu kapsamda kaynaklar basım şekline göre tasnif edilerek kısaca tasnif edilmiş, âlimlerin ihtilâfa bakışı ortaya konulmuştur. Bu bağlamda bir derleme olan çalışma, betimsel bir yöntem ile metin analizi ile ele alınmıştır. Çalışmada “âlimler tefsirde ihtilâf olgusunu nasıl değerlendirmektedir?”, “tefsir alanında aktarılan rivâyetlerdeki ihtilâf çeşitleri hakkındaki görüşleri nelerdir?” ve “tarihsel süreç içerisinde İbn Teymiyye’nin tefsir ihtilâfları ayrımı dışında ortaya konulan bir ayrım var mıdır?” sorularına cevap aranmıştır.
Anahtar Kelimeler
Bu makale çalışması, 2018 yılında hazırlanan Tefsirde sahâbe ihtilafı: Taberî örneği (Es-Seb`u't-Tıvâl bağlamında) isimli tez çalışmasından üretilmiştir. Ayrıca, Uluslararası Bilimsel Derleme Çalışmaları Kongresi (11-12 Şubat 2024)’nde sözlü tebliğ şeklinde sunum yapılmıştır.
