An Ottoman Exegete İn The Early 17th Century: Okçuzâde And His Tafsir Of Forty Verses

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 24 - 43, 30.12.2025

Hatice İnce

https://izlik.org/JA39MB66ZB

Öz

Ottoman exegetes were educated in a multifaceted manner and held authority in various fields of knowledge. Okçuzâde Mehmed Şâhî, one of the exegetes of the 17th century, is among these distinguished scholars. This study focuses on the Ottoman exegete Okçuzâde and his tafsir work titled al-Naẓmu’l-Mubīn fi’l-Āyāti’l-Arbaʿīn. To this end, the general characteristics of the Ottoman tafsir tradition are first examined, and the position of al-Naẓmu’l-Mubīn within this tradition is identified. Subsequently, information is provided about Okçuzâde’s life and the historical context in which he lived. The reflection of his intellectual versatility and socio-cultural background on his tafsir is also observed. Following this, the tafsir, a manuscript written in Ottoman Turkish, is analyzed in terms of its sources, style, content, and methodology. Two key features that distinguish the work are its unique prose-poetry (manẓūm-manthūr) style and its status as the first example of a tafsir written in the “forty verses” format. The selected verses predominantly address themes of interest to Sufism, such as tawḥīd/shirk (monotheism/polytheism), the relationship between sheikh and disciple, trust in God (tawakkul), charitable giving (infāq), patience (ṣabr), arrogance (kibr), piety (taqwā), Quranic narratives (qaṣaṣ), and the transience of worldly life. While the tafsir exhibits a strong Sufi influence throughout, attention is also given to its rhetorical (bayānī) dimension and the elements that nourish this aspect. Ultimately, this tafsir is presented as a work that reflects the author’s scholarly background rooted in madrasa education, alongside a spiritual perspective shaped by his experience within the Sufi path. By examining Okçuzâde’s exegetical contributions and his tafsir work from the perspective of a tafsir scholar, this study aims to bring to light a valuable part of the Ottoman exegetical heritage and to contribute to the broader tafsir tradition.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Ottoman Exegete , 17th Century Tafsir Movement , Forty Verses Tafsir , Poetic-Prose Tafsir , Okçuzâde , al-Naẓmu’l-Mubīn.

17. Yüzyılın Başlarında Bir Osmanlı Müfessiri: Okçuzâde ve Kırk Ayet Tefsiri

https://izlik.org/JA39MB66ZB

Öz

Osmanlı müfessirleri çok yönlü olarak yetişmiş ve birçok alanda söz sahibi olmuşlardır. 17. asır müfessirlerinden olan Okçuzâde Mehmet Şâhî de bu müfessirlerden biridir. Çalışmamızda Osmanlı müfessiri Okçuzâde ve onun en-Naẓmu’l-mubîn fi’l-âyâti’l-erbaʿîn isimli tefsir eseri konu edilmektedir. Bu hedefle öncelikle Osmanlı tefsir hareketinin genel karakteristiği incelenmekte ve en-Naẓmu’l-mubîn’in bu hareketin neresinde durduğu tespit edilmektedir. Ardından Okçuzâde’nin hayatı ve yaşadığı dönem ile ilgili bilgi verilmekte, onun çok yönlülüğünün ve sosyo-kültürel bağlamının tefsire yansıması gözlemlenmektedir. Daha sonra Osmanlı Türkçesi ile yazılmış mahtut bir eser olan bu tefsir; kaynakları, üslubu, muhtevası ve yöntemi bakımından incelenmektedir. Tefsiri imtiyazlı kılan iki temel özellik; manzum-mensur bir üslupla ve kırk ayet türünde kaleme alınan ilk eser olmasıdır. Seçilen ayetlerin ağırlıklı olarak, tevhit, şeyh-mürid ilişkisi, tevekkül, infak, sabır, kibir, takva, kıssalar ve dünya hayatının fâniliği gibi tasavvufun ilgilendiği konulardan müteşekkil olduğu görülmektedir. Tefsirin bütününde tasavvufî neşvenin baskın olmasıyla beraber, tefsirin beyânî yönünün mevcudiyetine ve bu damarı besleyen hususlara da dikkat çekilmektedir. Böylelikle tefsir eserinin, müfessirin medrese tahsilinden aldığı ilmî birikimi ve tarikat tecrübesiyle kazandığı irfânî bakış açısını yansıttığı bir eser olduğuna vurgu yapılmıştır. Okçuzâde’nin tefsirciliği ve tefsir eserinin, tefsir araştırmacısı perspektifiyle analiz edildiği bu çalışmayla, Osmanlı tefsir mirasının gün yüzüne çıkarılması ve tefsir kültürüne katkı sağlanması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Osmanlı Müfessiri , 17.Yüzyıl Tefsir Hareketi , Kırk Ayet Tefsiri , Manzum-Mensur Tefsir , Okçuzâde , en-Naẓmu’l-Mubîn.

Kaynakça

• Abay, Muhammed. “Osmanlı Dönemi Dirayet Tefsirleri”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 9/18 (2011).
• Abay, Muhammed. “Osmanlı Döneminde Yazılan Tefsirlerle İlgili Eserler Bibliyografyası”. Divan: İlmî Araştırmalar 1/6 (1999).
• Arık, M. Selim. “Hadislerdeki ‘Kırk’ Sayısına Genel Bir Bakış”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 1/1 (2014).
• Aşık, Hüseyin. Kırk Ayet-i Kerime ve Tefsiri. İstanbul: Ahmed Said Matbaası, 1967.
• Atâyî, Nev’izâde. eş-Şekâiku’n-Nu’mâniyye: Hadâiku’l-Hakâik ve Tekmileti’ş-Şekâik. thk. Abdulkadir Özcan. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1989.
• Aydar, Hidayet. “17. Asır Osmanlı Tefsir Hareketine Panoramik Bakış”. Sahn-ı Seman’dan Dâru’l-Fünûn’a: Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası (Alimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler) XVII. Yüzyıl. ed. Hidayet Aydar - Ali Fikri Yavuz. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2017.
• Barutçu, Nevzat. Revâhî’nin Tenvîrul-Ebsâr İsimli Eserinin İncelenmesi. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, 2014.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1973.
• Boran, Uğur. Okçuzâde Mehmed Şâhî’nin Manzum-Mensur Kırk Ayet Tefsiri: en-Nazmu’l-Mübîn fi’l-âyâti’l-erbaîn (Metin-İnceleme). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, 2021.
• Boran, Uğur. “Okçuzâde ve en-Nazmu’l-Mübîn fi’l-âyâti’l-erbaîn Adlı Türkçe Kırk Ayet Tefsiri”. Şarkiyat Mecmuası 37 (2020).
• Bursalı, Mehmet Tahir. Osmanlı Müellifleri. thk. A. Fikri Yavuz - İsmail Özen. İstanbul: Yaylacık Matbaası, 1972.