Teşekkül ve Teşkil Süreçleri Bağlamında Vâhidî’nin Nesh Anlayışı

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 44 - 66, 30.12.2025

Eren Gürbüz

Öz

Teşekkül, Kur’an-ı Kerîm’in muhtevasının oluşum sürecini ifade eden bir kavramdır. Teşkil süreci ise Kur’an’ın Müslümanları değiştirip, dönüştürmesini ifade eder. Yaklaşık yirmi üç senelik dönemde Kur’an nas-olgu diyalektiği içerisinde, Müslümanların karşılaştığı olgusal durumlara yanıt vermiş hem Kur’an teşekkül sürecini gerçekleştirmiş (Müslümanları dönüştürme) hem de Müslümanlar teşkil (Müslümanların İlâhî mesajlar ışığında değişip, dönüşmesi) sürecini gerçekleştirmiştir. Nesh ise Kur’an’ın ilk muhataplarının tedrici olarak yaşadıkları olgusal değişiklikleri ifade etmede önemli bir kavramdır. “Nesh” kavramı İslâmiyet’in ilk dönemlerinde sözlük anlamında ele alınıyordu. Daha sonra ise terimleşerek “bir âyetin hükmünün iptal edilip, başka bir âyet ile amel edilmesi” anlamında kullanılmıştır. Vâhidî ise klasik nesih anlayışı ile ilgili görüşlere sadık kalmış fakat neshi teşkil ve teşekkül süreçleri bağlamında değerlendirerek hem Hz. Peygamber döneminin nesh anlayışını yansıtmış hem de kendi döneminin yeni olgularına karşı amel edilebilir bir şekle getirmiştir. Üç önemli tefsiri olan el-Vecîz, el-Vasîd ve el-Basîd isimli tefsirlerinde nesh anlayışını ifade etmiştir. Vâhidî tefsir metodunda Hz. Peygamber dönemindeki olayların bağlamına dikkat ederek yaptığı tefsiri, aynı şekilde nesh metodunda da uyguladığı görülmektedir. Nâsih ve mensûh âyetlerin önce nüzûl sebepleri üzerinde durmuş daha sonra ise değişen fıkhî hükümleri nesh kavramı ile ifade etmiştir. Hem vahyin gerçekleştiği Hz. Peygamber döneminin olgusu bağlamında hem de kendi yaşadığı dönemin fıkhî gelenekleri bağlamında nesh kavramını incelemiştir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Teşkil , Teşekkül , Nesh , Vâhidî.

Wahidi’s Understanding of Abrogation (Naskh) in the Context of Processes of Formation (Tashakkul) and Organization (Tashkil)

Öz

The concept of formation (teşekkül) refers to the process through which the content of the Qur’an was shaped, whereas organization (teşkil) denotes the transformative impact of the Qur’an on the Muslim community. Over a span of approximately twenty-three years, within the dialectical relationship between divine text and historical reality, the Qur’an responded to the evolving circumstances faced by Muslims thus realizing its own formation process (transforming the believers) while simultaneously facilitating the organization process (the transformation of the Muslim community in accordance with divine guidance).The concept of naskh (abrogation) holds significant importance in expressing the gradual changes experienced by the first recipients of revelation. In the early period of Islam, naskh was understood in its lexical sense; later, it evolved into a technical term referring to “the abrogation of a ruling of one verse and its replacement by another.” Vâhidî remained loyal to the classical understanding of naskh, yet he reinterpreted it within the framework of formation and organization processes. In doing so, he not only reflected the Prophet’s era’s perception of naskh but also adapted it to the emerging socio-religious realities of his own time. His conception of naskh is articulated throughout his three major exegetical works al-Wajīz, al-Wasīṭ, and al-Basīṭ.Methodologically, Vâhidî demonstrated a strong sensitivity to the contextual background of events during the Prophet’s lifetime, and he applied this same contextual approach to his interpretation of naskh. He examined the reasons for revelation (asbāb al-nuzūl) of the nasikh (abrogating) and mansūkh (abrogated) verses before addressing the subsequent legal changes, which he expressed through the concept of naskh. Consequently, he analyzed naskh both in relation to the socio-historical context of the Prophet’s time and within the framework of the juristic traditions of his own era.

Anahtar Kelimeler

Qur’anic exegesis , formation , organization , naskh , Vâhidî

Kaynakça

• Akbaş, Mehmet. “Muhâci̇rûn-Ensâr Kardeşli̇ği̇ni̇n Serüveni̇”. İSTEM 15 (2010), 61-77.
• Bedruddîn Muhammed b. Bahâdır, Zerkeşî. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’an. nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’l-Kütüb, 1376/1956.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. Ṣaḥîḥu’l-Buḫârî. thk. Mustafa Dîb el-Buğa. 6 Cilt. Dimeşk: Daru’l-Yemâme-Daru İbn Kesîr, 5. Basım, 1414/1993.
• Cevherî, İsmâil b. Hammâd. Tâcü’l-Lüğa ve Sıhâhü’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdulğafur Attar. 6 Cilt. Beyrut: Daru’l-‘İlmi li’l-Melayin, 4. Basım, 1407/1987.
• Çetin, Abdurrahman. “Nesih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/579-581. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Çetin, Abdurrahman. “Vâhi̇dî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/438-439. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Dalgın, Nihat. “Zekat Hükümleri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/16 (2004), 43-72.
• Diâme b. Katâde es-Sedûsî el-Basrî, Katâde. en-Nâsih ve’l-mensûh. nşr. Hatim Salih. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1418/1998.
• Dihlevî, Şah Veliyüllah. el-Fevzu’l-Kebîr fî Usûli’t-Tefsîr. çev. Ebû’l-Hasen Ali en-Nedvî. Kahire: Daru’s-Sahve, 2. Basım, 1407/1986.
• Ebû Ubeyd, el-Kāsım b. Sellâm el-Herevî. en-Nâsih ve’l-mensûh. Riyad: Mektebetü’r-Rüşde, 2. Basım, 1418/1997.
• Ezherî, Muhammed b. Ahmed el-. Tehzîbü’l-Luga. thk. Muhammed ‛Ivaz Mer‛ab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turasi’l-Arabî, 1431/2010.
• Fürhûdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Mehdî el-Mahzûmî-İbrâhim es-Sâmerrâî. 8 Cilt. Kahire: Daru ve Mektebetü’l-Hilal, 1431/2010.