Fıkıh ve Hadis Usulündeki Müşkil Tasavvuru ve Tefsir Usulündeki Yansımaları

Öz

İslâmî ilimlerde bir takım ortak kavramlar bulunur ve bu kavramların karşılıkları her ilim dalı için nispi farklılıklar barındırır. Ortak kavramların çeşitli ilimlerdeki karşılıkları ve bunların birbiri ile ilişkisinin tespiti akademik çalışmalar açısından oldukça önemlidir. Bu makalede tefsir, hadis, fıkıh gibi çeşitli ilimlerin ortak meselelerinden olan işkâl olgusu ve müşkil kavramının kullanımı ele alınmış, böylece tek bir kavramın yaşadığı anlam değişimleri ve muhtelif ilimlerce istihdam biçimlerinin tespiti hedeflenmiştir. Bu doğrultuda sırasıyla fıkıh, hadis ve tefsir ilimleri çerçevesinde müşkilin mahiyeti müstakil olarak soruşturulmuştur. Bu soruşturma tanımlar başta olmak üzere; eser adları ve içerikleri, işkâle sebep olarak sunulan etkenler ve işkâl örnekleri çerçevesinde gerçekleştirilmiştir. Her bir ilim dalı içerisinde müstakil olarak yürütülen tetkikte müşkilin tanım ve kullanımındaki ortak noktalara işaret edilmiş; yer yer müşkilin ihtilaf, tearuz, tenakuz, teşabüh, hafâ gibi kavramlarla ilişkisine değinilmiştir. Doküman analizi yönteminin esas alındığı araştırmada kaynak türleri mümkün olduğunca geniş tutulmuş; temsil gücü yüksek eserler kaynak olarak belirlenmiştir. Lügatler, genel ve özel nitelikli terim sözlükleri, usul kitapları, müşkil ve muhtelif literatürünü oluşturan eserler, ikincil literatürü oluşturan tez, makale ve neşir türü çalışmalar araştırma alanına dâhil edilmiştir. Büyük oranda kronolojik sıralama gözetilerek müşkil kavramının tanım ve kullanım biçimleri incelenmiş, bir tür tüme varımla işkâl olgusunun muhtelif mahiyetleri ortaya konmuştur. Elde edilen bulgulardan hareketle, her üç ilimde müşkilin tanım ve kullanımının kök anlamı ile yakından ilişkili olduğu, bu anlamın bir tür anlama problemine işaret ettiği görülmüştür. Ayrıca müşkilin zaman zaman müteşabih, muhtelif ve mütearız gibi kavramlarla bir görülmesinden doğan anlam ve kullanım karmaşalarının var olduğu; ilimlerin seyrinin kavramın içeriğini değiştirdiği; yaşanan anlam değişimleri sonucunda istikrar bulan anlam ve kullanım biçimlerinin İslâmî literatürü değerlendirmede birtakım hatalara yol açtığı gibi sonuçlara ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• İşkâl
• Müşkil
• Müteşabih
• İhtilaf
• Tearuz.

The Conception of 'Mushkil' in the Methodology of Jurisprudence (Fiqh) and Hadith, and Its Reflections in the Methodology of Exegesis (Tafsir)

Öz

Several concepts in Islamic sciences are shared across different disciplines, although their meanings and equivalents may vary from one field to another. Determining how such common concepts are understood and employed in different branches of knowledge, and clarifying the relationships between them, is therefore important for academic research. This article examines the phenomenon of ishkāl and the use of the concept of mushkil, which appear in various disciplines such as tafsir, hadith, and fiqh. The study aims to trace the semantic development of a single concept and to identify how it has been utilized within different scholarly traditions. Within this framework, the nature of mushkil is investigated separately in the disciplines of fiqh, hadith and tafsir. The analysis focuses primarily on definitions, the titles and contents of relevant works, the factors identified as causes of mushkil, and representative examples discussed in the literature. Although the examination is conducted independently within each discipline, the findings reveal significant similarities in the definition and use of the concept. In certain contexts, the study also addresses the relationship between mushkil and related concepts such as ikhtilāf (disagreement), taʿāruḍ (conflict), tashābuh (similarity), and khafā (obscurity). The research is based on document analysis and draws on a wide range of sources selected for their representativeness. These include dictionaries, works of uṣūl, classical writings on mushkil and mukhtalif, and secondary sources such as theses and articles. The findings indicate that the definition and usage of mushkil in these disciplines remain closely connected to its root meaning, pointing to a form of difficulty in comprehension. The study also shows that the occasional conflation of mushkil with related concepts has produced certain ambiguities in meaning and usage and has led to some misinterpretations in the evaluation of Islamic literature.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Iskhāl
• Mushkil
• Ambiguous
• Ikhtilāf (Disagreement)

Kaynakça

1. Abdülazîz el-Buhârî. Keşfü’l-Pezdevî. 4 cilt. Dersaâdet: Şirket-i Sahafiye-i Osmaniye Matbaası, 1310.
2. Acem, Refîk. Mevsûatü mustalahâti usûlü’l-fıkh ‘inde’l-müslimîn. 2 cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1998.
3. Ahmednagari, Abdünnebi b. Abdürresul. Düstûru’l-Ulemâ ev Câmi‘ü’l-’ulûm fî ıstılâhâti’l-fünûn. 4 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-ilmiyye, 1421/2007.
4. Akın, Mehmet. Nesefî Tefsirinde Müşkilü’l-Kur’ân. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
5. Akk, Hâlid Abdurrahman. Usûlü’t-tefsîr ve kavâiduhu. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2. Basım, 1986.
6. Arnaut, Şuayb. “Mukaddimetü’t-tahkîk”. Şerhu müşkili’l-âsâr. mlf. Ebû Ca’fer Ahmed b. Muhammed et-Tahavî. 1/5-118. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1994.
7. Askâlânî, İbn Hacer. Nüzhetü’n-nazar fî tavzîhi nuhbeti’l-fiker fî mustalahi ehli’l-eser. thk. Ebû Muâz Târık b. İvaz. Riyâd: Dâru’l-Me’sûr, 2011.
8. Askâlânî, İbn Hacer. Nüzhetü’n-nazar. thk. Abdullah b. Dayfullah er-Rahîlî. Riyâd: Mektebetü’l-Melik Fehd el-Vataniyye, 2001.

9. Askâlânî, İbn Hacer. Şerhu’n-nuhbe: Nüzhetü’n-nazar fî tavzîhi nuhbeti’l-fiker fî mustalahi ehli’l-eser. thk. Nureddin Itr. Karaçi: Mektebetü’l-Büşrâ, 2011.
10. Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: Timaş Yayınları, 1987.
11. Bâcî, Ebü’l-Velid Süleyman b. Halef. İhkâmü’l-fusûl fî ahkâmi’l-usûl. thk. Abdullah Muhammed el-Cebbûrî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1989.
12. Bâcî, Ebü’l-Velid Süleyman b. Halef. Kitâbu’l-Hudûd fî’l-usûl. thk. Nezih Hammad. Beyrut: Müessesetü’z-Za’b, 1973.
13. Bağdâdî, Hatîb. el-Kifâye fî ma‘rifeti usûlü ilmi’r-rivâye. thk. Ebû İshak İbrâhim b. Mustafa Ali Bahbah Dimyati. 2 cilt. y.y.: Dârü’l-Hüdâ, 1423/2003.
14. Bevvâb, Ali Hüseyin. “Mukaddimetü’l-muhakkik”. Keşfü’l-müşkil min hadisi’s-sahihayn, mlf. Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî. 1/1-69. Riyad: Dârü’l-Vatan, 1418/1997.
15. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kamusu. 8. Basım. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1985.
16. Bodur, Osman. “Müteşâbih Hadîslerin Yorumu Bağlamında İbnü’l-Müneyyir’in (ö. 683/1284) Tefsîru müşkilâti ehâdîs bi şekli zâhirihâ Adlı Eseri”. Usûl İslam Araştırmaları Dergisi 17 (Ocak-Haziran, 2012), 107-130.
17. Büyük Haydar Efendi. Usul-i Fıkıh Dersleri. thk. M. Çevik-K. Meral. İstanbul: Meral Yayınları, ts.
18. Candan, Abdulcelil. Kur’ân Okurken Zihne Takılan Ayetler: Müşkilü’l-Kur’ân. İstanbul: Elest Yayınları, 2. Basım, 2007.
19. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: A.Ü. İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1971.
20. Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammad. es-Sıhah. Tâcü’l-lüga ve sıhâhu’l-arabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attar. 6 cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 2. Basım, 1979.
21. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî Seyyid Şerîf Hanefî. Kitâbü’t-Ta‘rîfât. thk. İbrahim el-Ebyârî. Kahire: Dâru’r-Reyyân li’t-Türâs, 1403.
22. Çakan, İsmail Lütfi. Hadislerde Görülen İhtilaflar ve Çözüm Yolları. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Vakfı Yayınları, 4. Basım, 2010.
23. Çalışkan, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
24. Çelik, Ömer. Tefsir Usûlü ve Tarihi. İstanbul: Erkam Yayınları, 2019.
25. Çiçek, Yakup. “Müşkilü’l- Kur’an”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7-10 (1989-1992), 79-112.
26. Çimen, Fatih. İbn Fûrek ve Müşkilü’l-hadîs ve Beyanuhû Adlı Eseri. Yalova: Yalova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
27. Debûsî, Ebû Zeyd Abdullah b. Ömer. Takvîmü’l-edille fî usûli’l-fıkh. thk. Halil Muhyiddin el-Meys. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1421/2001.
28. Demirci, Sabri. Fahruddin Razi’nin Mefatihu’l-Gayb’da Müşkilu’l-Kur’an: Kur’ân’da Çelişkili Ayetler Meselesi. İstanbul: Nesil Yayınları, 2005.
29. Divânî, Muhammed. “Kaybolan Bir İlim Olan Müşkilü’l-hadis”. Balıkesir Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/2 (2018), 105-125.
30. Ebû Şehbe, Muhammed b. Muhammed. el-Vasît fî ‘ulûmi mustalahi’l-hadîs. Cidde: Âlemu’l-ma’rife, 1983.
31. Eltamady, Elsayed Essam Abdelgaid. el-Bikâî’nin Tefsirinde Müşkilü’l-Kur’ân. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2025.
32. Ezherî, Ebû Mansur Muhammed b. Ahmed b. Ezher el-Herevî. Tehzîbü’l-lüga. thk. Ali Hasan Hilali, (y.y., ts.), “şkl”, 10/20-25.
33. Fîrûzâbâdî, Mecdüddin Muhammed b. Yakub. Kâmûsu’l-muhît. y.y: Müessesetü’r-Risale, ts.
34. Hallâf, Abdülvehhab. İlmü usulü’l-fıkh. Kuveyt: ed-Dârü’l-Kuveytiyye, 8. Basım, 1388/1968.
35. Hansu, Hüseyin. “Te’vîlü Muhtelifi’l-hadis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/33-34. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
36. Itr, Nûreddin. ‘Ulûmü’l-Kur’âni’l-Kerîm. Dımeşk: Matbaatü’s-sabbâh, 1414/1993.
37. Itr, Nûreddin. Menhecü’n-nakd fî ‘ulûmi’l-hadîs. Dımeşk: Dâru’l-fikr, 2. Basım, 1979.
38. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyin Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ. Mu’cemu mekâyîsi’l-lüga thk. Abdusselam Muhammed Harun. 6 cilt. y.y.: Dâru’l-Fikr, 1979.
39. İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed b. Hasan b. Furek el-Ensârî. el-Hudûd fî’l-usûl. thk. Muhammed Süleymânî. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1990.
40. İbn Fûrek. Müşkilü’l-hadîs ve beyânuhû. thk. Musa Muhammed Ali. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 2. Basım. 1405/1985.
41. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. 15 cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
42. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Keşfü’l-müşkil min hadisi’s-sahihayn. thk. Ali Hüseyin Bevvâb. 4 cilt. Riyad: Dârü’l-Vatan, 1418/1997.
43. İbnü’l-Müneyyir, Ebü’l-Hasan Zeynüddin Ali b. Ebi’l-Meâlî Muhammed b. Mansûr b. Ebi’l-Kasım. Tefsîru müşkilâti ehâdîs yüşkilu zâhiruhâ. thk. Riyaz Mensi el-İsa. Amman: Dârü’l-Feth, 1434/2013.
44. İsfehânî, Râgıb. Tefsîre Giriş: Mukaddimetü Tefsîri’r-Râgıb. nşr. Celalettin Divlekci. İstanbul: Klasik Yayınları, 2021.
45. İltaş, Davut. Fıkıh Usulünde Mütekellimîn Yönteminin Delalet Anlayışı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
46. Jijeh, Yousef. Mevkifü’l-İmâm Mollâ Aliyyü’l-Kâri mine’l-Ehâdîsi’l-Müşkile fi’s-Sıfâti’l-Haberiyye fî Kitâbihî Mirkâti’l-Mefâtîh. Yalova: Yalova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
47. Kâfiyeci, Muhyiddîn Muhammed b. Süleyman. et-Teysîr fî kavâidi ilmi’t-tefsîr. thk. Mustafa Muhammed Hüseyin ez-Zehebî. Kahire: Mektebetü’l-Kutsî, 1998.
48. Kasrî Ebû Muhammed Abdülcelil b. Musa b. Abdülcelîl. Şerhu müşkili’l-hadîs: Tenbîhü’l-efhâm (enâm) fî müşkili ehâdîsihî ‘aleyhisselâm. thk. Muhammed Fethi en-Nadi. Mansûre: Dârü’l-Kelime, 2011.
49. Koçkuzu, Ali Osman. Hadiste Nâsih Mensûh. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı (İFAV), 1985.
50. Mansûr, Abdullah b. Hamed. Müşkilü’l-Kur’âni’l-Kerîm. Riyâd: Dâru İbni’l-Cevzî, 1426.
51. Mantır, Ömer. Beyzâvî Tefsirinde Müşkilü’l-Kur’ân. Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi, 2023.
52. Mekkî, İbn Akîle. ez-Ziyâde ve’l-ihsân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. 10 cilt. Şârika: Camiatü’ş-Şârika, 1427/2006.
53. Molla Hüsrev. Mirkatü’l-vusûl ilâ ilmi’l-usûl. thk. İlyas Kablan. Lübnan: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2012.
54. Muhâsibî, Haris b. Esed. el-Akl ve fehmu’l-Kur’ân. nşr. Hüseyin Kuvvetli. Dâru’l-fikr, 1971.
55. Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah Hâkim. Ma‘rifetu ‘ulûmi’l-hadis ve kemiyyeti ecnasihi. thk. Ahmed b. Faris es-Sellûm. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2003.
56. Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah Hâkim. el-Müstedrek ale’s-Sahihayn. thk. Muhammed Kâmil. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’r-Risâle ‘Âlemiyye, 1439/2018.
57. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ. et-Takrîb ve’t-teysîr. thk. Muhammed Osman el-Huşt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1985.
58. Osmanoğlu Bengi, Enise. İbn Atıyye’nin el-Muharrerü’l-Vecîz Adlı Tefsirinde Müşkilü’l-Kur’ân. Doktora Tezi, Yalova Üniversitesi, 2025.
59. Pak, Süleyman. Müşkilü’l-Kur’ân. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
60. Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed b. Muhammed b. Hüseyin. Usûlü’l-Pezdevî: Kenzü’l-vusûl ilâ ma’rifeti’l-usûl. thk. Said Bekdaş. Beyrut: Dârü’l-Beşairi’l-İslâmiyye, 2. Basım, 2014.
61. Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn Muhammed b. Ahmed. Mîzânu’l-usûl fî netâici’l-ukûl, thk. Muhammed Zeki Abdilberr. y.y., 1404/1984.
62. Serahsî, Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efganî. 2 cilt. Kahire: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1954.
63. Sülün, Murat. “Mahiyet Sebep ve Çözümleri Çerçevesinde Müşkili’l-Kur’an”. Kur’an ve Tefsir Araştırmaları III. ed. Bedrettin Çetiner. 329-346. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2002.
64. Süyûtî, Celâleddîn. Tedrîbu’r-râvî fî şerhi takrîbi’n-nevevî. thk. Ebû Mu’âz Târık b. ‘İvazillah b. Muhammed. 3 cilt. Riyâd: Dâru’l-’Âsıme, 1423/2003.
65. Süyûtî, el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Şuayb Arnaut. Beyrut: Müessesetü’r-risâle nâşirûn, 2008.
66. Süyûtî, et-Tahbîr fî ilmi’t-tefsir. thk. Fethî Abdülkadir Ferîd. Riyad: Dârü’l-‘Ulûm, 1982.
67. Şâhin, Osman. Kur’ân-ı Kerîm’deki Müşkil İfadeler ve Çözüm Yolları. Samsun: Ondokuzmayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1996.
68. Şehrezûrî, İbn Salâh. ‘Ulûmü’l-hadîs li ibn Salah. thk. Nureddin Itr. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 3. Basım, 1984.
69. Şi‘ra, Riyâd Müfaddî Sîtân. el-Müşkil ve eseruhû fî menheci fehmi’l-Kur’ân. Mefrak: Câmi’atü âli Beyt Külliyetü’d-dirâsâti’l-fıkhıyye ve’l-Kânuniyye, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
70. Tahâvî, Ebû Ca’fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme. Şerhu müşkili’l-âsâr. thk. Şuayb el-Arnaut. 16 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1994.
71. Tahâvî, Ebû Ca‘fer. Şerhu meâni’l-âsâr. thk. Muhammed Seyyid Câdelhak - Muhammed Zührî en-Neccâr. 5 cilt. Beyrut: Âlemu’l-Kütüb, 1994.
72. Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Alî. Keşşâfu ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-‘ulûm. thk. Ali Dahrûc-Abdullah Hâlidî. 2 cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1996.
73. Turgut, Ali. Tefsir Usûlü ve Kaynakları. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1991.
74. Uğur, Müctebâ. Ansiklopedik Hadis Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDV Yayınları, 1992.
75. Yerinde, Adem. “Müşkilü’l-Kur’ân” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/164-167. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
76. Yücel, Ahmet. Hadis Usûlü. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2016.
77. Zerkeşî, Bedreddin Muhammed b. Abdullah. el-Burhân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân, nşr. Ebü’l-Fazl Dimyâtî. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2006.
78. Zuhaylî, Vehbe. el-Vecîz fî usûlü’l-fıkh. Dımeşk: Dâru’l-fikr, 1999.