Molla İlyâs al-Gorānī’s Gloss on ‘Isām ‘alā al-Jāmī: An Analysis

Yıl 2026, Sayı: 2 , 12 - 21 , 01.04.2026

İbrahim Semdin

https://izlik.org/JA82KP36LL

Öz

This study aims to examine the gloss written by Molla İlyâs al-Gorānī on ‘Isām ‘alā al-Jāmī and to reveal both his scholarly personality and the methodological characteristics of his work. First, Gorānī’s intellectual profile and his works are discussed in order to determine the place of this gloss within the tradition of Islamic scholarship. Subsequently, the general features of Gorānī’s ḥāshiya are analyzed and his method of using sources is evaluated. The study highlights the importance the author attaches to iʿrāb analyses and demonstrates his mastery of Arabic grammar through various examples. In addition, Gorānī’s tendency to treat issues in detail, to elaborate on matters when necessary, and to make use of the sciences of lexicography and morphology in his explanations are considered among the notable aspects of his work. Furthermore, the author’s method of comparing the views of different scholars and supporting arguments with evidence is also examined. In this context, the gloss appears not merely as an explanatory text but also as a work reflecting scholarly discussions. Finally, Gorānī’s criticisms directed at Isferāyīnī are analyzed, revealing his critical approach and independent scholarly stance. In this respect, the study aims to clarify Gorānī’s place within the ḥāshiya tradition and his contribution to the field of Arabic linguistic studies.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language , Gloss , Isferāyīnī , ‘Isām ‘alā al-Jāmī , İlyâs el-Gorânî

Molla İlyâs el-Gorânî’nin ‘İsâm ‘ale’l-Câmî Üzerine Yazdığı Haşiyenin İncelenmesi

https://izlik.org/JA82KP36LL

Öz

Bu çalışma, Molla İlyâs el-Gorânî’nin ‘İsâm ‘ale’l-Câmî üzerine yazdığı hâşiyeyi incelemeyi ve onun ilmî şahsiyeti ile eserinin yöntemsel özelliklerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Öncelikle Gorânî’nin ilmî kişiliği ve telif ettiği eserler ele alınarak, söz konusu hâşiyenin İslâm ilim geleneği içerisindeki yeri belirlenmeye çalışılmıştır. Ardından Gorânî’nin hâşiyesinin genel özellikleri incelenmiş ve kaynakları kullanma yöntemi değerlendirilmiştir. Çalışmada müellifin i‘râb tahlillerine verdiği önem üzerinde durulmuş, Arap dili gramerine olan hâkimiyeti örneklerle gösterilmiştir. Bunun yanında Gorânî’nin meseleleri ayrıntılı bir şekilde ele alması, gerektiğinde tafsilata yer vermesi ve açıklamalarında lügat ile sarf ilimlerinden faydalanması dikkat çekici yönleri arasında değerlendirilmiştir. Ayrıca müellifin farklı âlimlerin görüşlerini mukayese ederek değerlendirmesi ve meseleleri delillendirme biçimi de ele alınmıştır. Bu bağlamda hâşiyenin yalnızca açıklayıcı bir metin olmadığı, aynı zamanda ilmî tartışmaları yansıtan bir çalışma olduğu görülmektedir. Son olarak, müellifin İsferâyînî’ye yönelttiği tenkitler ele alınarak onun eleştirel yaklaşımı ve ilmî meselelerdeki müstakil tavrı ortaya konulmuştur. Bu yönleriyle çalışma, Gorânî’nin hâşiye geleneği içindeki yerini ve Arap dili çalışmalarına katkısını açıklamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili , Hâşiye , İsferâyînî , ‘İsâm ‘ale’l-Câmî , İlyâs el-Gorânî

Kaynakça

• Aldebs, O. (2024). Hâşiyetu Mollâ İlyâs el-Gôrânî el-kurdî Alâ Şerhi Ali El-Kuşçî Alâ Risâleti’l-vad‘ İyye li Adududdîn el-Îcî Tahkîkan ve Dirâseten. [Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].
• Bağdâdî, İ. (1951). Hediyyetu'l-‘ârifîn esmâu'l-muellifîn ve âsâru'l-musannifîn. Vekâletu'l-Me‘ârifi'l-Celîle: İstanbul.
• Bahrakî, T. A. (2015). Hayâtu'l-emcâd mine'l-‘ulemâi'l-Ekrâd. Dâr İbn Hazm: Beyrut.
• Bekleyici, M. Ş. (2025). Molla İlyâs Gürâni’nin Şerhu ‘Avâmili’l-Cürcânî Adlı Eseri (İnceleme ve Tahkik). [Batman Üniversitesi Lisans Üstü Eğitim Enstitüsü].
• Çelebî, K. (t.y.). Keşfu’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütübve’l-fünûn. Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabi: Beyrut.
• Çelebî, K. (2010). Süllemü’l-vüṣûl ilâ ṭabaḳāti’l-fuḥûl. Mektebetu İrsikâ: İstanbul.
• Demirayak, K. (2016). Arap-İslam Edebiyatı Literatür Bilgisi. Cantaş Yayınları: İstanbul.
• Hânsârî, M. (2011). Ravdâtu’l-cennât fî ahvâli’l-ulemâ ve’s-sadat. Mektebetu İsmailiyyân: Tahran.
• Hikmet, A. A. (1994). Camî: Hayatı ve Eserleri. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları: İstanbul.
• İbn Tağrîberdî, E. (t.y.). en-Nucûmu’z-zâhire fî mulûki Mısr ve’l-Kâhire. Dâru’l-Kutub: Mısır.
• İbnü’l-İmâd, A. (1406). Şeẕerâtü’ẕ-ẕeheb fî aḫbâri men ẕeheb. Dâru İbn Kes̱îr: Beyrut.
• ʻİsâmî, A. (1998). Simtu’n-nucûmi’l-ʻavâlî fî ebnâi’l-evâilî ve’t-tevâlî . Dârü’l-Kütübi'l-İlmiyye: Beyrut.
• İsferâyînî, İ. (1309). ʻİsâm ʻale’l-câmî. Mektebetu Osmaniyye: İstanbul.
• İsferâyînî, İ. (1984). Şerhu’l-ferîd li İsâmüddîn el-İsferâyînî. el-Mektebetu’l-Faysaliyye: Mekke.
• Kehhâle, Ö. R. (1993). Mu‘cemu’l-muellifîn terâcimu musannifi’l-kutubi’l-‘Arabiyye. Muessesetu’r-Risâle: Beyrut.
• Merâğî, A. M. (1950). Târîḫu ‘ulûmi’l-belâğe ve’t-ta‘rîfu bi ricâlihâ. Mustafe’l-Bâbi’l-Halebî: Mısır.
• Muderris, A. (1983). ‘Ulemâunâ fî hidmeti'l-‘ilmi ve'd-dîn. Dârü’l-Hüriyye: Bağdat.
• Murâdî, A. (1988). Silkü’d-dürer fî aʿyâni’l-ḳarni’s̱-s̱ânî ʿaşer. Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye: b.y.
• Sehâvî, Ş. M. (t.y.). ed-Davu’l-lâmi‘ lî ehli’l-karni’t-tâsi‘. Dâru Mektebeti’l-Hayât: Beyrut.
• Şanlı, İ. (2010). Molla Cami’nin Yusuf’u Züleyha’sının Bilinmeyen Eki Türkçe Şehri. Turkish Studies, 5(1), s. 1328-1345. Doi: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.1257
• Taşköprîzâde, A. (t.y.). eş-Şekâʾiku’n-nu‘mâniyye fî ‘ulemâʾi’d-devleti’l-‘Osmâniyye. Dâru'l-Kitâbi'l-‘Arabî: Beyrut.
• Tavukçu, O. K. (2009). Klasik Edebiyatta Hamse Geleneği ve Şeyyad Hamza. Turkish Studies, 4(7), s. 593-602. Doi: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.919
• Tekin, M. (2020). Molla Halîl es-Si‘irdî ve el-Kâmûsu’s-Sânî fî’n-Nahv ve’s-Sarf ve’l-Me‘ânî Adlı Eseri. İlahiyât Yayınları: Ankara.
• Tekin, M. (2022). Kâfiyecî’nin “Şerhu’l-İ‘râb ‘an Kavâ‘idi’l-İ‘râb” Adlı Eseri -Dil ve Üslup Açısından İnceleme-. İlahiyât Yayınları: Ankara.
• Tûnekî, M. (1926). Târîḫu ‘ulûmi’l-belâğe ve’t-ta‘rîfu bi ricâlihâ. Mustafe’l-Bâbi’l-Halebî: Mısır.
• Ülker, Ş. (2024). İbnü’l-Hâcib’in el-Kâfiye ile Çârperdî’nin el-Muğnî fî ‘İlmi’n-Nahv Adlı Eserlerinin Mukayesesi. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11(2), s. 763-779. Doi: https://doi.org/10.46353/k7auifd.1519865
• Yılmaz, İ. (1997). İbnu’l-Hâcib, Hayatı, Eserleri ve el-Kâfiye Adlı Eserinin İncelenmesi. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13, s. 245–268.
• Yüksel, M. T. (1975). Ariflerin Menkıbeleri. Demir Kitapevi: İstanbul.
• Ziriklî, H. (2002). el-‘Alâm. Dâru'l-‘İlm lî'l-Melâyîn: b.y.