Ebû Abdillah el-Kalhâtî’nin Nübüvvet Anlayışı

Öz

Bu çalışma, İbâzî kelâm geleneğinin önemli temsilcilerinden biri olan Ebû Abdillah Muhammed b. Saîd el-Ezdî el-Kalhâtî’nin nübüvvet anlayışını incelemeyi amaçlamaktadır. İslâm düşünce tarihinde nübüvvet meselesi, ilâhî vahyin insanlığa ulaştırılması ve peygamberlerin dinî rehberlik rolünün anlaşılması bakımından kelâm ilminin temel konularından biri olarak ele alınmıştır. Kalhâtî özellikle el-Keşf ve’l-beyân adlı eserinde peygamberlik kurumuna ilişkin çeşitli değerlendirmelerde bulunmuş ve nübüvveti kelâmî bir çerçevede ele almıştır. Bu araştırma, Kalhâtî’nin nübüvvet anlayışını; peygamberliğin mahiyeti, peygamberlerin sıfatları, mûcize kavramı, ilâhî kitaplara yaklaşımı ve imâmet meselesi bağlamında kavramsal ve sistematik bir analizle ele almaktadır. Çalışmada metin analizi yöntemi kullanılmış ve Kalhâtî’nin eserlerinde yer alan ilgili bölümler klasik kelâm literatürü çerçevesinde değerlendirilmiştir. Kalhâtî’ye göre peygamberlik, Allah’ın insanlara doğru yolu göstermek amacıyla seçtiği kimseler aracılığıyla gerçekleşen ilâhî bir rehberlik kurumudur. Peygamberler vahiy yoluyla aldıkları mesajı insanlara tebliğ etmekle görevli olup aynı zamanda toplumsal ve ahlaki düzenin oluşmasına katkı sağlayan örnek şahsiyetlerdir. Kalhâtî, peygamberlerin vahiy ile desteklenmiş olmalarına rağmen beşerî özellikler taşıdıklarını da vurgulamaktadır. Müellif ayrıca mûcizeyi peygamberliğin doğruluğunu gösteren ilâhî bir delil olarak kabul etmekte ve Hz. Muhammed’in en büyük mûcizesinin Kur’ân olduğunu belirtmektedir. İlâhî kitaplar konusunda ise Tevrat, Zebûr ve İncil’in vahiy kaynaklı olduklarını ancak zamanla tahrife uğradıklarını ifade ederken Kur’ân’ın son ilâhî vahiy olduğunu savunmaktadır. Kalhâtî, ilk iki halifenin Kur’ân ve Sünnet’e uygun davrandıklarını, son iki halifenin ise bu hassasiyeti taşımadıklarını, bu nedenle meşruiyetlerini yitirdiklerini iddia etmektedir. Kalhâtî, Şîa’nın soya dayanan imâmet görüşünü eleştirerek imâmeti halkın seçimine dayalı bir yöneticilik tarzı olarak görmektedir. Sonuç olarak Kalhâtî’nin nübüvvet anlayışının büyük ölçüde İbâzî kelâm geleneği içerisinde şekillendiği, ancak bazı yönleriyle klasik Sünnî kelâm anlayışıyla benzerlikler taşıdığı da görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Nübüvvet
• İmâmet
• İbâziyye
• Kalhâtî

Etik Beyan

Bu çalışma, Doç. Dr. Metin Yıldız danışmanlığında yürütülen yüksek lisans tezi esas alınarak hazırlanmıştır (Ebû Abdillah el-Kalhâtî’nin Kelami Görüşleri, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van/Türkiye).

Abū ʿAbdillāh al-Kalhātī’s Understanding of Prophethood

Öz

This study aims to examine the understanding of prophethood (nubuwwah) of the Ibāḍī scholar Abū ʿAbdillāh al-Kalhātī, one of the prominent representatives of the Ibāḍī theological tradition. In the history of Islamic thought, the issue of prophethood has been considered one of the central subjects of kalām, as it concerns the transmission of divine revelation to humanity and the guiding role of prophets in religious life. al-Kalhātī discusses the institution of prophethood particularly in his work al-Kashf wa’l-Bayān, approaching the subject within a theological framework. This study analyzes al-Kalhātī’s understanding of prophethood in terms of the nature of prophethood, the attributes of prophets, the concept of miracle, the approach to divine scriptures, and the issue of imamate. Based on textual analysis, the relevant sections of al-Kalhātī’s works are evaluated within the broader framework of classical kalām literature. According to al-Kalhātī, prophethood is a divine institution through which God appoints certain individuals to guide humanity to the right path. Prophets are responsible for conveying the divine message through revelation and serve as exemplary figures who contribute to the establishment of moral and social order. Furthermore, al-Kalhātī emphasizes that although prophets are supported by revelation, they possess human characteristics. He also regards miracles as divine signs proving the truthfulness of prophets and identifies the greatest miracle of the Prophet Muhammad as the Qur’an. Regarding divine scriptures, he acknowledges the Torah, Psalms, and Gospel as originally revealed texts but argues that they were later corrupted, while the Qur’an is the final revelation. al-Kalhātī claims that the first two caliphs conformed to the Qur’an and Sunnah, whereas the last two caliphs failed to maintain this adherence, thereby forfeiting their legitimacy. He criticizes the Shia view of imamate for being based on lineage, considering it instead as a form of governance based on popular election. Consequently, it is observed that al-Kalhātī’s understanding of prophethood was largely shaped within the Ibāḍī theological tradition, yet it also exhibits certain similarities with classical Sunni kalām.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Nubuwwah
• Imamate
• Ibāḍism
• al-Kalhātī

Etik Beyan

This article is based on the master’s dissertation conducted under the supervision of Assoc. Prof. Dr. Metin Yıldız (The Theological Views of Abū ʿAbdillāh al-Kalhātī, Van Yüzüncü Yıl University, Van/Türkiye).

Kaynakça

1. Akman, Mustafa. “İtikadi Mezhepler Tarihinin Kaynakları: İçerik ve Özellikleri” Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3/2 (2019), 169-204.
2. Akman, Mustafa. Mezhepler Tarihinin Klasik Kaynakları İçerik ve Özellikleri. İstanbul: Ensar Neşriyat,2019.
3. Aruçi, Muhammed. “Ülü’l-Azm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 22 Aralık 2023. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/ulul-azm
4. Ateş, Orhan. “İbâzî İmâmet Anlayışı”. Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 1/5 (2017), 1-29.
5. Beder, Abdullah. Ebû Abdillah el-Kalhâtî’nin Kelâmî Görüşleri. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
6. Bulut, Halil İbrahim. “Mûcize”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 26 Aralık 2023. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/Mûcize#1
7. Cüveynî, Ebü’l-Meâlî. eş-Şâmil fî usûli’d-dîn. nşr. Ali Sâmî en-Neşşâr. İskenderiye: Münşeetü’l-Maârif, 1969.
8. Çitil, Abdulkadir. “Ehl-i Sünnete Göre Rızık”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/15 (2019), 20-34. https://izlik.org/JA87SR88JF

9. Ebû Hanife. İmam Azamın Beş Eseri. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 15. Basım, 1992.
10. Eş’arî, Ebu’l-Hasan. Mâkâlatü’l-İslâmiyyîn. Çev. Ömer Aydın - Murat Dalkılıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 1. Baskı, 2019.
11. Gatafânî, Dırâr b. Amr. Kitâbu’t-tahriş. çev. Mehmet Keskin thk. Hüseyin Hansu. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014.
12. Gazzâlî, Ebû Hâmid. “Tevhid Akidesinin Esasları”. çev. Abdulhalık Duran. İstanbul: Hikmet ve Neşriyat Yayınları, 2004.
13. Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-İktisâd fi’l-i‘tikâd. çev. Ömer Dönmez. İstanbul: Hisar yayınları, 2010.
14. Gömbeyaz Kadir. “İbâdî Fırak Literatüründe Şehristânî Etkisi -Kalhâtî Örneği-”. İslami İlimler Dergisi 10/1 (2015), 149-168.
15. Gün, Feyzullah. “İmâm Mâtürîdî’de Peygamberlerin İsmeti”. Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 18/48 (2021), 79-98. https://izlik.org/JA66RE24AP
16. Gürer, Neşe. Kur’ân’da Peygamberlerin Karakter Özellikleri. Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
17. İlhan, Avni ve Mustafa Öz. “İmâmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Ocak 2024. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/İmâmet#1
18. İnecik, Berivan. Kur’ân’da Zebur: Tefsir Kaynakları Ekseninde Bir İnceleme. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
19. Kalhâtî, Ebû Abdillah. el-Keşf ve’l-beyân. thk. Seyyide İsmail Kâşif. 2 Cilt. Maskat: Saltanatu Uman Vizaretu’-t-Turâsi’l-Kavmî ve’s-Sekâfî, 1980.
20. Kalyoncu, Zübeyde. “Kalhâtî’nin el-Keşf ve’l-Beyân Adlı Eseri Bağlamında İmâmet Eleştirisi”. Âsâr Akademik Dinî Araştırmalar Dergisi 1/5 (2025), 32-63. https://doi.org/10.5281/zenodo.17276501
21. Kur’ân-ı Kerim Meali. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
22. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Kitâbu’t-Tevhid. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: İsam yayınları, 2002.
23. Muzaffer, Muhammed Rıza. Akâidü’l-İmâmiyye. çev. Abdulbaki Gölpınarlı. İstanbul: Zaman Yayınları, 1. Baskı, 1978.
24. Sâlimî, İbn Humeyd. Meşâriku envâri’l-ukûl, tsh. eş-Şeyh Ahmed b. Hamd el-Halîlî, thk. Abdurrahman Umeyra. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Cîl, 1989.
25. Uysal, Ekrem. Eş’arî Kelâmı. Editör: İsa Yüceer. Ankara: Sonçağ Yayınları,2022.
26. Uysal, Ekrem. Kelâmî Açıdan İmâmiyye’nin Gaybet ve Rec’at İnancı, Ed. Yusuf Eşit. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2021.
27. Vercelânî, Ebû Ya‘kûb Yusuf İbrahim. ed-Delîl ve’l-burhân. thk. Salim b. Hamed el-Haris. 3 Cilt. Maskat: Vizâretu’t-Turâsi’l-Kavmî ve’s-Sekâfe, 2006.
28. Watt, W. Montgomery. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. İstanbul: Birleşik Yayınları, 2. Basım, 1988.
29. Yıldız, Harun “Kalhâtî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 06 Ekim 2023. https://islamansiklopedisi.org.tr/kalhati
30. Yıldız, Metin. “Nübüvvet İnancı Bağlamında İslâm’ın Ötekine Bakışı”. Journal of Islamic Research 31/3 (2020), 567-589.