Evaluation of the Criticisms Directed at Imām al-Shāfiʿī in Ibn al-Labbād’s Kitāb al-Radd ʿalā al-Shāfiʿī

Öz

Differences of opinion are regarded as a natural consequence of human nature and have generally been viewed in Islam as a source of mercy. Nevertheless, scholars have sometimes felt the need to correct, refute, or supplement one another’s views, leading to the emergence of refutational (radd) literature. Numerous refutations were written against Imām al-Shāfiʿī (d. 204/820) under the title al-Radd ʿalā al-Shāfiʿī. Among these, the only work that has survived in its entirety is Kitāb al-Radd ʿalā al-Shāfiʿī by the Mālikī scholar Ibn al-Labbād al-Qayrawānī (d. 333/944). In this work, Ibn al-Labbād focuses primarily on Imām al-Shāfiʿī’s approach to hadith and bases most of his criticisms on this issue. According to him, al-Shāfiʿī misunderstood certain hadiths, interpreted them according to his own reasoning, introduced additions to them, and at times resorted to independent legal reasoning (ijtihād) despite the existence of relevant hadith. Throughout the work, Ibn al-Labbād compares the views of Imām Mālik (d. 179/795) and Imām al-Shāfiʿī, emphasizing the superiority of Mālik’s evidences, methods of legal inference, and legal opinions. He argues that al-Shāfiʿī frequently contradicted hadiths, reached erroneous legal conclusions, and gave precedence to personal reasoning over textual evidence. However, Ibn al-Labbād does not present al-Shāfiʿī’s evidences in detail, nor does he explicitly identify the sources upon which he relies in his critique. This raises the question of whether his criticisms are directed at al-Shāfiʿī’s early (qadīm) or later (jadīd) opinions and necessitates further investigation. This study offers a comprehensive jurisprudential analysis of Ibn al-Labbād’s Kitāb al-Radd ʿalā al-Shāfiʿī. It first examines the author’s scholarly profile and critical style. It then identifies the motivations behind the composition of the work and clarifies the nature and objectives of Ibn al-Labbād’s criticisms of Imām al-Shāfiʿī. The study determines the issues in which Ibn al-Labbād accuses al-Shāfiʿī of adopting a stance contrary to hadith and systematically classifies his principal criticisms while evaluating the methodology underlying them. Furthermore, Ibn al-Labbād’s conclusions are reassessed in light of al-Shāfiʿī’s legal theory and methods of argumentation. In this way, the study explores both the limits of Ibn al-Labbād’s critical approach and the place of al-Shāfiʿī’s views within the legal debates of the formative period of Islamic law. By doing so, it aims to contribute to the understanding of early inter-school legal controversies and the development of critical thought in Islamic intellectual history.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• al-Shāfiʿī
• Mālikī
• Ibn al-Labbād
• Refutation

Etik Beyan

This study is based on a master's thesis conducted under the supervision of Dr. Halil Kılıç, titled A Critique of Imam al-Shāfiʿī within the Framework of Ibn al-Labbād al-Qayrawānī’s Work “Kitāb al-Radd ʿalā al-Shāfiʿī” (Muş Alparslan University, Muş, Türkiye).

İbnü’l-Lebbâd’ın Kitâbü’r-Red ‘ale’ş-Şâfiʻî Adlı Eserinde İmâm Şâfiî’ye Yöneltilen Eleştirilerin Değerlendirilmesi

Öz

İnsanoğlunun fıtratına binaen farklı görüşlerin ortaya çıkması tabii görülmüştür. İslam’da bu tür farklılıklar bir rahmet olarak kabul edilmiştir. Ancak bazen âlimler birbirlerinin eksiklerini giderme, görüşlerini düzeltme veya reddetme ihtiyacı hissetmişlerdir. Böylece reddiye türü eserler ortaya koymuşlardır. İmâm Şâfiî’ye (öl. 204/820) de “er-Redd ale’ş-Şâfiî” başlıklı birçok reddiye yazılmıştır. Bunlardan günümüze kadar bir bütün halinde ulaşabilen tek eser, Mâlikî âlim İbnü’l-Lebbâd el-Kayrevânî’nin (öl. 333/944) Kitâbü’r-Red ale’ş-Şâfiʻî isimli eseridir. İbnü’l-Lebbâd, eserinde İmâm Şâfiî’nin hadislere yaklaşımı üzerinde durmuş, eleştirilerini bu konu üzerinde yoğunlaştırmıştır. Ona göre İmâm Şâfiî, hadisleri yanlış anlamış, kendi re’yine göre yorumlamış, hadislere eklemeler yapmış ve konu ile ilgili hadis olmasına rağmen hadisi dikkate almadan ictihâd etmiştir. İbnü’l-Lebbâd, ele aldığı konularda İmâm Mâlik (öl. 179/795) ve İmâm Şâfiî’nin görüşlerini kıyaslamıştır. İmâm Mâlik’in delillerinin, istidlâl yönteminin ve görüşlerinin daha isabetli olduğunu vurgulamıştır. İmâm Şâfiî’nin ise pek çok konuda hadislere muhalefet ettiğini, hatalı hüküm verdiğini ve kendi re’yini öncelediğini belirtmiştir. İbnü’l-Lebbâd, eserinde İmâm Şâfiî’nin delillerini vermemiştir. İmâm Şâfiî’yi eleştirirken hangi kaynaklardan yararlandığını açıkça zikretmemiştir. Bu da eserde İmâm Şâfiî’nin kadim görüşünün mü cedid görüşünün mü eleştirildiğinin araştırılmasını zorunlu kılmıştır. Bu çalışmada, İbnü’l-Lebbâd’ın Kitâbü’r-Red ale’ş-Şâfiʻî adlı eseri fıkhî açıdan kapsamlı biçimde incelenmiştir. Araştırmada öncelikle müellifin ilmî kişiliği ve eleştiri üslubundan bahsedilmiştir. Ardından, eserin telifine yönelten motivasyonlar tespit edilerek, İbnü’l-Lebbâd’ın İmâm Şâfiî’ye yönelttiği eleştirilerin mahiyeti ve amacı açıklanmıştır. Müellifin İmâm Şâfiî’yi hadis karşıtı bir tutum sergilemekle itham ettiği konular belirlenmiştir. İbnü’l-Lebbâd’ın İmâm Şâfiî’ye yönelttiği temel eleştiriler sistematik biçimde sınıflandırılmış ve bu eleştirilerdeki metodolojisi gözden geçirilmiştir. Ayrıca, müellifin ulaştığı sonuçlar, İmâm Şâfiî’nin usûl anlayışı ve delillendirme biçimi çerçevesinde yeniden değerlendirilmiştir. Böylece hem İbnü’l-Lebbâd’ın eleştirel yaklaşımının sınırları hem de İmâm Şâfiî’nin görüşlerinin dönemin fıkhî tartışmaları içerisindeki konumu incelenmiştir. Bu yönüyle çalışmanın, erken dönem mezhepler arası tartışmalara ve eleştirel düşüncenin şekillenme sürecine katkı sunması amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Şâfiî
• Mâlikî
• İbnü’l-Lebbâd
• Reddiye

Etik Beyan

Bu çalışma, Dr. Öğr. Üyesi Halil KILIÇ danışmanlığında yürütülen yüksek lisans tezi esas alınarak hazırlanmıştır (İbnü’l-Lebbâd El-Kayrevânî’nin “Kitâbü’r-Red ʿale’ş-Şâfiʿî” İsimli Eseri Çerçevesinde İmâm Şâfiî Eleştirisi, Muş Alparslan Üniversitesi, Muş/Türkiye).

Kaynakça

1. Abdullah b. Muhammed b. Hâris, Ebû Bekir el-Huşenî. Riyâdu’n-nüfûs fî tabakâti ʿulemâi’l-Kayrevân ve İfrîkiyye ve zühhâdihim ve ʿubbâdihim ve nüssâkihim. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslamî, 1994.
2. Abdülmecîd b. Hamde. “Mukaddime”. er-Red ʿale’ş-Şâfiʿî. mlf. Ebû Bekr Muhammed b. Muhammed b. Vişâh el-Kayrevânî İbnü’l-Lebbâd. 7-42. Tunus: Dâru’l-ʿArabî li’t-tıbaʿa, 1986.
3. Aslan, Bedri. “Malikilerin İmam Şâfiî Eleştirisi: İbnü’l-Lebbâd’ın ‘Kitabu’r-Redd Ala’ş-Şafiî’ Adlı Kitap Örneğinde”. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9/ (2021), 45-21. https://doi.org/10.18506/anemon.906739
4. Bağçivan, Muhammed. Lafız ve Gaye Ekseninde İmam Şâfii’nin Hukuk Metodolojisi. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
5. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed b. Züheyr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2001.
6. Bouzghiba, Mohamed. “İbnü’l-Lebbâd el-Kayrevânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/119. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
7. Çoban, Bekir Zakir. “Bir Eleştiri Türü Olarak İslam Geleneğinde Hıristiyanlara Karşı Yazılan Reddiyeler”. İslâm Düşüncesinde Eleştiri Kültürü ve Tahammül Ahlâkı. ed. Mahsun Aytepe - Teceli Karasu. 383-391. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.
8. Demir, Halis. “Hanefi Mezhebinde Reddiye Literatürüne Dair Bazı Eserler”. İslam Düşüncesinde Eleştiri Kültürü ve Tahammül Ahlakı. ed. Mahsun Aytepe - Teceli Karasu. 245-373. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.

9. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eşʿas b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, ts.
10. Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.
11. Günay, Hacı Mehmet. “Rukbâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/218-219. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
12. Herevî, Ebû Ubeyd Kâsım b. Sellâm. el-Garîbu’l-musannef. thk. Safvân Adnân Dâvûdî. b.y.: Mecelletu’l-Câmiʿati’l-İslâmiyye, ts.
13. İbn Abdülberr, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed en-Nemerî. el-İstizkâr. thk. Sâlim Muhammed Ata’ - Muhamed Ali Muavved. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2000.
14. İbn Abdülberr, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed en-Nemerî. et-Temhîd limâ fi’l-Muvattaʾ mine’l-meʿânî ve’l-esânîd, thk. Mustafâ b. Ahmed el-Ulvî - Muhammed Abdulkebir el-Bekrî. 24 Cilt. Mağrib: Vizâratu ʿUmûmi’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1967.
15. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullâh el-Cürcânî. el-Kâmil fî duʿafâi’r-ricâl. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
16. İbn Ebü’d-Dünyâ, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed el-Bağdâdî. el-ʿİyâl. thk. Necm Abdurrahman Halef. 2 Cilt. Demmâm: Dâru İbni’l-Kayyım, 1990.
17. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. Muʿcemü mekâyîsi’l-luğa. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, 1979.
18. İbn Ferhûn, Burhâneddin İbrâhîm b. Ali. ed-Dîbâcü’l-müzheb fi maʿrifeti aʿyâni ʿulemâi’l-mezheb. thk. Muhammed el-Ahmedî Ebu’n-Nûr. 2 Cilt. Kahire: Dâru’t-Türâs, ts.
19. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim ed-Dîneverî. el-Cerâsîm. thk. Muhammed Câsim el-Hamîdî. 2 Cilt. Dımaşk: Vizâretu’s-Sekâfe, ts.
20. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 5 Cilt. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-Arabiyye, ts.
21. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. 11 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdr, 1414.
22. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2004.
23. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Saʿd b. Menîʿ el-Bağdâdî. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdulkâdir Âtâ. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1990.
24. İbnü’l-Lebbâd, Ebû Bekr Muhammed b. Muhammed b. Vişâh el-Kayrevânî. er-Red ʿale’ş-Şâfiʿî. thk. Abdülmecîd b. Hamde. Tunus: Dâru’l- Arabî li’t-Tıbaʿa, 1986.
25. Jackson, Sherman. “Setting the Record Straight: Ibn Al-Labbād’s Refutation of Al-Shāfi’ī”. Journal of Islamic Studies 11/2 (2000), 121-146. https://doi.org/10.1093/jis/11.2.121
26. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. Tertîbü’l-medârik. thk. Muhammed b. Şerif. 8 Cilt. Rabat: Matbaʿatu Fedâle, 1981.
27. Kahveci, Niyazi. “Şia ve Mutezile’nin Reddiye Literatürü Üzerine Çalışma”. Dini Araştırmalar 8/23 (2005), 69-91.
28. Kâtip Çelebi, Hacı Halife. Süllemü’l-vusûl ilâ tabakâti’l-fuhûl. thk. Mahmud Abdulkadir Arnaûd. 6 Cilt. İstanbul: Mektebetu İrsika, 2010.
29. Kureşî, Ebû Muhammed Muhyiddîn. el-Cevâhirü’l-mudıyye. b.y., ts.
30. Kur’ân Yolu. (15 Nisan 2025). https://kuran.diyanet.gov.tr
31. Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes b. Mâlik el-Asbahî el-Yemenî. el-Müdevvene. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1994.
32. Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes b. Mâlik el-Asbahî el-Yemenî. el-Muvattaʾ. thk. Muhammed Fuʾâd ʿAbdulbâkî. Beyrut: y.y., 1985.
33. Mizzî, Cemâlüddn Yûsuf b. Abdirrahmân. Tehzîbü’l-kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1980.
34. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Zuheyr en-Nâsır. 8 Cilt. Cidde; Beyrut: Dâru’l- Minhâc - Dâru Tavki’n-Necât, 2012.
35. Müzenî, Ebû İbrâhîm İsmâîl b. Yahyâ. el-Muhtasar. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1990.
36. Özel, Ahmet. “Kinânî, Yahyâ b. Ömer”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/33-34. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
37. Özen, Şükrü. “Velâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/11-15. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
38. Sâmerrâî, Fâdıl Sâlih. Meʿâni’n-nahv. 4 Cilt. Umman: Dâru’l-Fikr, 2000.
39. Sinanoğlu, Mustafa. “Reddiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/516-521. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
40. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. el-Üm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1990.
41. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. thk. Ahmed Şâkir. Mısır: Mektebetü’l-Halebî, 1940.
42. Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî. Neylü’l-evtâr. thk. İsâmüddin es-Sabâbitî. 8 Cilt. Mısır: Dâru’l-Hadîs, 1993.
43. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Hamdî b. Abdülmecîd Selefî. 25 Cilt. Kahire: Mektebetu İbn Teymiyye, 2. Basım, ts.
44. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. es-Sünen. thk. Ahmed Muhammed Şâkir, Fuʾâd Abdulbâkî. 5 Cilt. Mısır: Şirketu Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, 1975.
45. Zebîdî, Muhammed b. Muhammed. Tâcu’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Kâmûs. thk. Heyet. b.y.: Dâru’l-Hidâye, ts.
46. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Mücerred fî esmâi ricâli Sünen-i İbn Mâce. thk. Bâsim Faysal Ahmed el-Cevâbire. Demmâm: Dâru’r-Râye, 1988.
47. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. 25 Cilt. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
48. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-(tabakâtü’l) meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. 15 Cilt. b.y.: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2003.