Yaratıcı Söz Olarak “Kün Fe Yekûn” (Ol! Der, Oluverir) İfadesi ve İcrada Bulunma Şekli

Öz

Kur’an; inanç, ibadet, ahlak, evrenin ve insanın yaratılışı ve onların sonlarının ne olacağı konusu ilk bakışta birbirinden farklı gibi görünen, ancak birbiriyle sıkı bir şekilde ilişkili olan pek çok konuyu içeren ilahi bir kitaptır. Kur’an’ın içerdiği konulardan biri olan evrenin/âlemin yaratılışı anlatılırken farklı ifade biçimleri kullanılmaktadır. “Kün fe yekûn” (ol! der, oluverir) ifadesi de evrenin/âlemin yaratılmasıyla ilgili olarak kullanılan anlatım biçimlerindendir. Modern dil felsefesindeki bazı düşünürlerce ortaya konulan söz edimleri teorisine göre insanların konuşmalarının aralarında birtakım iş ya da eylemleri yapma/yaptırma amacı taşımaktadır. Bu manada söz edimleri teorisi, konuşan bir kişinin sözleriyle meydana getirdiği anlatımları bir davranış biçiminde ele alan dil düşüncesidir. Din dili insanların gündelik yaşamda din hakkında konuşurken, ibadet ve dua ederken kullandığı dildir, bu yönüyle o, insanın dinle ilişkili edimsel icrada bulunduğu sırada ortaya çıkar ve söz edimleriyle ilişki içerisinde bulunur. Din dilindeki konuşmalardan biri olan “kün fe yekûn” ifadesini bir söz edimi şeklinde ele almak, âlemin yaratıcısının yaratmayı her şeyden önce sözle daha doğrusu sözlü icrayla başlattığını kabul etmek anlamına gelir. Normal konuşmada bir söz edimi icrası konuşan kadar dinleyeni de gerektirmekteyken, “kün fe yekûn” gibi sadece konuşanı olan bir konuşmayı, bir söz edimi şeklinde ele almak ilk bakışta problemli görülmektedir. Bununla beraber “kün fe yekûn” ifadesi, nesnesini var eden bir konuşma olarak kabul edildiğinde, icra edilen yaratıcı söz ediminde dinleyenin varlığı bir zorunluluk olmaktan çıkar, denilebilir. Yaratıcı söz edimi, normal insani konuşmalarla icra edilen söz edimlerinden ayrı olarak, henüz muhatap olmadan icra edilen bir edim olduğundan, diğer edimlerden ayrı, kendine has ve sadece tek bir varlığın (yaratıcının) icra ettiği bir söz edimidir. Makalede “kün fe yekûn” ifadesinin normal söz ve dolaylı edimine uygun analizinin yapılmasının yanında, yaratıcı bir söz edimi ele alınması gerektiği ileri sürülmüş, yaratıcı bir söz ediminin icrada bulunabilmesi için gereken başarı koşulları ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Din Felsefesi
• Kur’ân-ı Kerîm
• Söz Edimleri
• Kur’an İfadeleri
• Kün Fe Yekûn

The Expression “Kun Fa-Yakun” (He Says, “Be!” and It Is) as a Creative Speech Act and the Way It Is Performed

Öz

The Quran is a divine book that contains many topics that, at first glance, may seem different from each other, such as belief, worship, morality, the creation of the universe and humanity, and what their ends will be, but are closely related to one another. One of the topics covered in the Quran is the creation of the universe/cosmos, which is described using different forms of expression. The expression "kun fa yakun" (he says, “be” and it is) is one of the forms of expression used in relation to the creation of the universe/cosmos. According to the speech act theory proposed by some thinkers in modern philosophy of language, people's conversations aim to perform or cause certain actions or deeds. In this sense, the theory of speech acts is a linguistic thought that considers the expressions created by a speaker's words as a form of behaviour. Religious language is the language people use when talking about religion in their daily lives, during worship and prayer. In this respect, it emerges when a person is engaged in performative acts related to religion and is related to speech acts. Considering the phrase "kun fa yakun", which is one of the expressions in the language of religion, as a speech act means accepting that the creator of the universe initiated creation primarily through speech, or more precisely, through verbal enactment. In normal speech, the performance of a speech act requires both a speaker and a listener, whereas considering a speech act like "kun fa yakun", which has only a speaker, as a speech act may seem problematic at first glance. However, when the expression "kun fa yakun" is considered as a speech act that creates its object, it can be said that the presence of a listener in the performed creative speech act is no longer a necessity. The creative speech act, as it is an act performed without an audience, distinct from the speech acts performed in normal human conversations, is a unique speech act that is executed solely by a single entity (the creator), separate from other acts. In the article, in addition to the analysis of the phrase "kun fa yakun" in accordance with normal speech and indirect speech, it is argued that a creative speech act should be addressed, and the necessary conditions for the success of a creative speech act to be performed are attempted to be established.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of Religion
• The Holy Qur'an
• Speech Acts
• Quranic Expressions
• Kun Fa Yakun

Kaynakça

1. Akgün, Tuncay. “Gazali’ye Göre Yaratma”. Dini Araştırmalar 14/38 (2011), 17-40.
2. Akgün, Tuncay. Yaratma: Gazali ve İbn-i Rüşd’e Göre. Ankara: Akçağ Yayınları, 2013.
3. Altunya, Hülya. Kâdî Abdülcebbar’da Söz (Kelam) Anlam İlişkisi -Kasdu’l-Mütekellim Problemi Bağlamında-. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
4. Aristoteles. Metafizik. çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Say Yayınları, 2011.
5. Ata Az, Mehmet. “Tanrı’nın Sıfatları”. Din Felsefesi. ed. Latif Tokat. 130-135. Ankara: Bilimsel Araştırma Yayınları, 2021.
6. Austin, John L. Söylemek ve Yapmak. çev. R. Levent Aysever. Ankara: Metis Yayınları, 2007.
7. Bach, Kent - Harnish, Robert M. “How Performatives Really Work: A Reply to Searle”. Pragmatics: Critical Concepts. ed. Asa Kasher. 1/551-574. North Yorkshire: Routledge, Taylor & Francis Group, 1998.
8. Bor, İbrahim. İlahi Kelâm’ın İmkân ve Tabiatı. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2001.

9. Cassuto, Umberto. A Commentary on The Book of Genesis, Part I From Adam To Noah, Genesis I-VI. Illinois: Varda Books, 2005.
10. Erdem, Engin. İlahi Ezelilik ve Yaratma Sorunu. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
11. Erdem, Engin. “Tanrı’nın Varlığının Delilleri”. Din Felsefesi. ed. Latif Tokat. 102-109. Ankara: Bilimsel Araştırma Yayınları, 2021.
12. Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. el-Lümaʿ fi’r-red alâ ehli’z-zeyğ ve’l-bida‘. çev. Kılıç Aslan Mavil - Hikmet Yağlı Mavil. İstanbul: İz Yayınları, 2017.
13. Finegan, Edward - Besnier, Niko. Language and its Structure. San Diego: Harcourt Brace Jovanovich Publisher, 1989.
14. Fidan, Osman Muzaffer. Din Dili ve Söz Edimleri Kuramı Bir Uygulama Denemesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
15. Gaon, Saadya. Tefsiru’t-Tevrat bi’l-Arabiyye: Tevrat (Tora) Tefsiri. haz. Nuh Arslantaş. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
16. Gazzâlî, Ebû Hâmid. Filozofların Tutarsızlığı. çev. Mahmut Kaya - Hüseyin Sarıoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2012.
17. Gazzâlî, Ebû Hâmid. İtikatta Orta Yol. çev. Osman Demir. İstanbul: Klasik Yayınları, 2012.
18. Green, Mitchell. “Speech Acts”. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Erişim 4 Mart 2016.
19. Hancher, Michael. “Performative Utterance, The Word of God and The Death of The Author”. Semeia An Experimental for Biblical Criticism 41 (1988), 27-38.
20. Hartshorne, Charles. “Talk of God”. Royal Institute of Philosophy Lectures. 2/154-167. New York: Palgrave Macmillan, 1967-1968.
21. Huang, Yan. Pragmatics. London: Oxford University Press, 2014.
22. Izutsu, Toshihiko. Kur’an’da Tanrı ve İnsan. çev. M. Kürşad Atalar. İstanbul: Pınar Yayınları, 2014.
23. İbn Sînâ. el-İşârât ve’t-Tenbîhât. çev. Nadim Macit - Ali Durusoy - Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayınları, 2014.
24. İbn Sînâ. en-Necât. çev. Kübra Şenel. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2013.
25. Kitab-ı Mukaddes. İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi, 1997.
26. Levinson, Stephen C. Pragmatics. Londra: Cambridge University Press, 1983.
27. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Tevilâtü’l-Kur’ân. çev. Fadıl Ayğan. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2017.
28. Mavil, Hikmet Yağlı. “Eş‘arîlik ve Mâtürîdîlik Arasındaki İhtilaflı Meselelere Bir Katkı: Kün Emri ve Yaratmaya Tesiri”. Dergiabant 9/1 (2021), 79-90.
29. Nesefî, Ebû Hafs Ömer b. Muhammed. et-Teysîr fî ilmi’t-tefsîr. çev. Muhammed Coşkun. 2 Cilt. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
30. Özcan, Zeki. Dil Felsefesi V(Searle’de Zihinsel Paradigma). Bursa: Sentez Yayınları, 2023.
31. Özcan, Zeki. Dil Felsefesine Giriş. Bursa: Sentez Yayınları, 2022.
32. Özdemir, Metin. Allah’ın Bilgisinin Ezeliliği ve İnsan Hürriyeti. İstanbul: İz Yayınları, 2003.
33. Pezdevî, Ebü’l-Usr. Usûlü’l-Pezdevî. thk. Said Bekdaş. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1983.
34. Pezdevî, Ebü’l-Yüsr. Ehl-i Sünnet Akaidi. çev. Şerafettin Gölcük. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2019.
35. Râzî, Fahreddin. Mefâtihü’l-gayb. çev. Suat Yıldırım - Lütfullah Cebeci - Sadık Kılıç - C. Sadık Doğru. İstanbul: Huzur Yayınevi, 2002.
36. Recanati, François. “Meaning and Force”. Pragmatics Critical Concept. ed. Asa Kasher. 2/513-540. New York: Routledge, 1998.
37. Reçber, Mehmet Sait. “Dil Felsefesi”. Felsefe. ed. Mehmet Bayraktar. 202-204. Ankara: Ankara Üniversitesi Uzaktan Eğitim Yayınları, 2009.
38. Reçber, Mehmet Sait. “Tanrı’nın Sıfatları”. Din Felsefesi El Kitabı. ed. Recep Kılıç - Mehmet Sait Reçber. 93-117. Ankara: Grafiker Yayınları, 2009.
39. Sbisà, Marina. “Assertion Among The Speech Acts”. ResearchGate. Erişim 18 Kasım 2020.
40. Searle, John R. Bilinç ve Dil. çev. Muhittin Macit - Cüneyt Özpilavcı. İstanbul: Litera Yayınları, 2005.
41. Searle, John R. Intentionality. New York: Cambridge University Press, 1983.
42. Searle, John R. Speech Acts. Londra: Cambridge University Press, 1969.
43. Searle, John R. Söz Edimleri. çev. R. Levent Aysever. Ankara: Ayraç Yayınları, 2000.
44. Searle, John R. Söylemek ve Anlatmaya Çalışmak. İstanbul: Bilgesu Yayınları, 2012.
45. Serahsî, Şemsü’l-Eimme. Usûlü’s-Serahsî. çev. Ahmed Kılıçkaya. 2 Cilt. Ankara: İtisam Yayınları, 2020.
46. Vawter, Bruce. On Genesis: A New Reading. New York: Doubleday Company, 1977.
47. Wunderlich, Dieter. “Methodological Remarks on Speech Acts Theory”. Speech Act Theory and Pragmatics. ed. John Searle - Ferenc Kiefer - Manfred Bierwisch. 291-312. Dordrecht: D. Riedel Publishing Company, 1980.
48. Yalçıntaş, İsmail. İbn Sînâ’nın Tanrı Anlayışı. Ankara: Elis Yayınları, 2023.
49. Yalçıntaş, İsmail. “İbn Sînâ’ya Göre Yaratma ve Âlemin Zamansal Ezelîliği”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 32/1 (2021), 10-29.
50. Yavuz, Yunus Şevki. “Adem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/356. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
51. Yavuz, Yunus Şevki. “İlim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 22/109. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
52. Yeşilyurt, Temel. “Tekvin Sıfatı ve Temellendirilmesi”. Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2017), 1-17.
53. Yücedoğru, Tevfik. İlim ve Din Açısından Yaratılış. Bursa: Emin Yayınları, 2006.