TURKISH SETTLEMENT IN KARABÜK AND TURKISH PLACE NAMES

Öz

Karabük, one of the cities of the Western Black Sea region, is one of the young settlements that gained the status of a province during the Republic of Turkey. However, districts of Karabük province such as Safranbolu and Eflani have a deep-rooted history that goes back much further. At this point, when it is desired to examine the conquest of Karabük by the Turks and the characteristics of the Turkish settlement in the region, it is necessary to first address the history of Safranbolu. Because today's Karabük, which was established at a location where the Araç and Soğanlı streams meet, was within the borders of the Safranbolu district in the past. The conquest of Safranbolu by the Turks first occurred in the last quarter of the 11th century, and in the following century, this town changed hands between the Turks and the Byzantines several times. Finally, at the end of the 12th century, Safranbolu was definitely included in Turkish sovereignty. The Turks' dominance in the Karabük-Safranbolu line and their transformation of this region into a Turkish homeland did not occur only as a result of military and political developments. On the contrary, the social, economic and cultural developments in the region were of great importance in the completion of this conquest and settlement process. In this context, one of the most important witnesses to the event of the Turks making the Karabük region their homeland are the Turkish place and location names that can be determined in the region. A large part of these names emerged during the conquest and settlement process in the region during the Seljuk and Beylik periods. The source of the mentioned place names is primarily Turkish tribes and sub-clans, clans and nomads affiliated with these tribes. In fact, Turkish communities that settled in the region naturally gave names belonging to their own history and culture to the places they settled. In this study, the Turkish settlement in the Safranbolu region, where the current Karabük city center was located in the past, was examined based on place names, and determinations were made on how and when the place names in the region emerged. In this way, the Turkish Place Names Pool has been presented as a document proving that the history of Turkish place names belonging to the region goes back to the 12th century. The settlement history of Eskipazar, Ovacık and Yenice districts, which are currently connected to Karabük, has been left to another research. Keywords: Karabük, Safranbolu, Settlement History, Turkish Tribes, Place Names.

Anahtar Kelimeler

• Karabük, Safranbolu, Settlement history, Turkish tribes, Place names

KARABÜK’TE TÜRK İSKÂNI VE TÜRKÇE YER ADLARI

Öz

Batı Karadeniz bölgesi şehirlerinden biri olan Karabük, Türkiye Cumhuriyeti döneminde il olma statüsü elde etmiş genç yerleşim yerlerinden biridir. Ancak Karabük iline bağlı Safranbolu ve Eflani ilçelerinin çok daha eskiye uzanan köklü bir geçmişi bulunmaktadır. Bu noktada Karabük’ün Türkler tarafından fethi ve bölgedeki Türk iskânının özellikleri incelenmek istendiğinde öncelikle Safranbolu’nun tarihinin ele alınması icap etmektedir. Çünkü Araç ve Soğanlı çaylarının birleştiği bir mevkide kurulmuş olan bu günkü Karabük, geçmişte Safranbolu kazası sınırları içerisinde bulunmakta idi. Safranbolu’nun Türkler tarafından fethi ise ilk olarak 11. yüzyıl son çeyreği içerisinde vuku bulmuş, devamındaki asırda ise bu belde Türkler ile Bizanslılar arasında birkaç defa el değiştirmiştir. Nihayet 12. yüzyılın sonlarında Safranbolu kesin olarak Türk egemenliğine katılmıştır. Türklerin Karabük-Safranbolu hattında egemen olmaları ve bu yöreyi bir Türk yurdu haline dönüştürmeleri elbette ki sadece askerî ve siyasi gelişmelerin sonucunda vuku bulmamıştır. Bilakis bu fetih ve iskân sürecinin tamamlanmasında bölgedeki sosyal, ekonomik ve kültürel gelişmelerin büyük önemi vardır. Bu bağlamda Türklerin Karabük yöresini vatan tutmaları hadisesinin en önemli tanıklarından biri bölgede tespiti mümkün olan Türkçe yer ve mevki adlarıdır. Bu adların büyük bir kısmı Selçuklular ve Beylikler zamanında bölgede meydana gelen fetih ve iskân süreci içerisinde ortaya çıkmıştır. Sözü edilen yer adlarının kaynağı öncelikle Türk boyları ile bu boylara bağlı alt oymak, aşiret ve obalardır. Nitekim bölgeyi yurt tutan Türk toplulukları yerleştikleri yerlere doğal olarak kendi tarih ve kültürlerine ait isimler vermişlerdir. Bu çalışmada günümüzdeki Karabük il merkezinin geçmişte içinde yer aldığı Safranbolu havalisindeki Türk fetih süreci ve devamında gelen iskân hadisesi, yer adlarına dayalı olarak ele alınmış, bölgedeki yer adlarının nasıl ve ne zaman ortaya çıktığı üzerine tespitler yapılmıştır. Bu şekilde yöreye ait Türk yer adlarının mazisinin 12. yüzyıla kadar inmiş olduğuna dair belge niteliğinde Türkçe Yer Adları Havuzu ortaya konulmuştur. Bugün Karabük’e bağlı olan Eskipazar, Ovacık ve Yenice ilçelerinin iskân tarihi ise başka bir araştırmaya bırakılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Karabük, Safranbolu, İskân tarihi, Türk boyları, Yer adları

Kaynakça

1. 438 Numaralı Muhasebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri (937/1530) II. nşr. Ahmet Özkılıç vd. Ankara: BDAGM Yayınları, 1. Basım, 1994.
2. Anadolu Vilâyeti Muhasebe Defteri. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi Tapu-Tahrir Defteri (COA. TD.), No.438.
3. Anna Komnena. Alexiad/Malazgirt’in Sonrası. çev. Bilge Umar, İstanbul: İnkılap Yayınevi, 1996.
4. Bolu Sancağı Mufassal Tahrir Defteri. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi Tapu-Tahrir Defteri (COA. TD.), No.51.
5. Bolu Sancağı Vakıf Tahrir Defteri. İstanbul Büyükşehir Belediye Kütüphanesi (İBK. MCO.), No.15.
6. Bolu Sancağı Vakıf Tahrir Defteri. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi Tapu Kadastro genel Müdürlüğü Defteri (COA. TK.GM.d.), No.382.
7. Cahen, Claude. Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler. çev. Yıldız Moran, İstanbul: E yayınları, 1979.
8. Defter-i Mufassal-ı Livâ-i Bolu, Cild-i Sânî. Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-i Kadîme Tapu-Tahrir Defteri (TKGM.KK.TT.d.), No.39-95/19.

9. Ebû’l-Ferec Tarihi, II, çev. Ö. Rıza Doğrul, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999.
10. Ioannes Kinnamos. Historia (Ioannes Kinnamos’un Historiası). çev. Işın Demirkent, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2001.
11. İbn Battûta, Ebû Abdullah Muhammed Tancî. İbn Battûta Seyahatnamesi. çev. A. Sait Aykut İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1. Basım, 2014, 304.
12. İbn Bibi. el-Evamirü’l-Alaiye Fi’l-Umuri’l-Alaiye (Selçukname) I. çev. Mürsel Öztürk, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1996.
13. Koç, Yunus. “İskân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Ek 1/649-650. Ankara: TDV Yayınları, 2016.
14. Mikhael Attaleiates. Tarih. çev. Bilge Umar, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2008.
15. Nikephoros Bryennios. Tarihin Özü. çev. Bilge Umar, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2008.
16. Niketas Khoniates. Historia. çev. Fikret Işıltan, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1995.
17. O City of Byzantium, Annals of Niketas Choniates. trns. Harry J. Magoulias, Detroit: Wayne State University Press, 1984.
18. Son Teşkilatı Mülkiyede Köylerimizin Adları. Ankara: İç İşleri Bakanlığı Yayınları, 1. Basım, 1928.
19. Süryanî Patrik Mihail’in Vakainamesi, İkinci Kısım (1042-1195). çev. H. D. Andreasyan, Ankara: 1944.
20. Taş, K. Ziya. “Fatih Devrine Ait Bir Tahrir Defteri”. Osmanlı Tarih Araştırmaları Dergisi 7 (1996), 427-471.
21. Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 3. Basım, 1993.
22. Yakupoğlu, Cevdet. Bartın Vakıfları (1214-1514). Bartın: Bartın Valiliği Yayınları, 1. Basım, 2010.
23. Yakupoğlu, Cevdet. Kuzeybatı Anadolu’nun Sosyo-Ekonomik Tarihi (Kastamonu-Sinop-Çankırı-Bolu) XIII-XV. Yüzyıllar. Ankara: Gazi Kitabevi, 2. Basım, 2023.
24. Yakupoğlu, Cevdet. “Selçuklu Uc Beylerbeyi Çobanoğlu Yavlak Arslan’ı Kim Öldürdü?”, Kastamonu Tarihi Araştırmaları (Şehir-Toplum-Ekonomi)-Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. Yılına Armağan, ed. Şerif Demir-Orçun Nalezen, Ankara: Berikan Yayınevi, 1. Basım, 2023, 83-116.
25. Yakupoğlu, Cevdet- Musalı, Namiq. “Çobanoğulları Uc Beyliği Dönemine Ait Gideros Fetihnamesi (683/1284): Çeviri ve Değerlendirme”. Tarih Araştırmaları Dergisi, 37/63 (2018), 97-98.
26. Yakupoğlu, Cevdet. “Candaroğulları Beyliği”. Anadolu Beylikleri El Kitabı, ed. Haşim Şahin Ankara: Grafiker Yayınları, 1. Basım, 2016, 409-425.