ARTUQID PERIOD FIGURED COINS IN SAMSUN MUSEUM

Öz

This article analyses the figured Artuqid coins in the exhibition and storage of Samsun Museum. The Artuqids were an important Turkmen principality that ruled in Southeastern Anatolia between 1102-1409. It ruled in three main branches, namely Harput, Mardin and Hasankeyf. The coins of the Artuqid Period display a rich variety in terms of figure iconography, and symbols of different cultures are also seen in addition to the basic expressions of Turkish art. Sixteen copper coins of the Artuqid Period in the museum were analysed. While 3 of the coins belong to the Hasankeyf branch of the principality, 13 belong to the Mardin branch. Figures on coins largely consist of depictions of rulers in various positions. In some examples, depictions of dual rulers are also encountered. Although Greek, Hellenistic, Roman and Byzantine influences are evident in the clothing, hairstyles and headgear of the figures, the depiction of the ruler sitting cross-legged reflects the Central Asian Turkish type, especially the Uyghur depiction tradition. It is seen that the seated ruler figures carry a globe at chast level. In addition to the figurative decoration, the coins also contain Arabic inscriptions, information such as the names and titles or genealogies of the rulers, sultans and caliphs, and the place and date of minting of the coin. Although the use of busts and portraits is emphasized as figure composition, fantastic figures are also encountered. Among these figures, the depiction of a centaur with a dragon’s head on its tail, aiming at the dragon by drawing its bow backwards, attracts attention with its astrological significance as it represents the zodiac sign Sagittarius, the Centaur constellation and one of the nodes of the Moon planet called Cevzeher. Another astrological figure on coins is a human figure holding a sword in one hand and a slashed head in the other, representing the planet Mars. The depiction of the winged goddess of Victory, thought to be taken directly from Byzantine coins, is among the figurative elements encountered.

Anahtar Kelimeler

• Artuqids
• coins
• figured coins

SAMSUN MÜZESİ’NDEKİ ARTUKLU DÖNEMİ’NE AİT FİGÜRLÜ SİKKELER

Öz

Makalede, Samsun Müzesi teşhir ve deposunda yer alan Artuklu Dönemi’ne ait figürlü sikkeler değerlendirilmektedir. Artuklular, 1102-1409 yılları arasında Güneydoğu Anadolu’da egemen olan önemli bir Türkmen beyliğidir. Harput, Mardin ve Hasankeyf olmak üzere üç ana kol halinde hüküm sürmüştür. Artuklu Dönemi sikkelerinde figür ikonografisi açısından oldukça zengin bir çeşitliliğe rastlanmakta olup Türk sanatının temel ifadelerinin yanı sıra farklı kültürlerin sembolleri de görülmektedir. Müzede yer alan Artuklu Dönemi’ne ait 16 adet figürlü bakır sikke incelenmiştir. Sikkelerden 3 tanesi beyliğin Hasankeyf koluna aitken 13 tanesi Mardin koluna aittir. Sikkelerdeki Figürler büyük ölçüde çeşitli pozisyonlarda resmedilmiş hükümdar tasvirlerinden oluşmaktadır. Bazı örneklerde ikili hükümdar tasvirleriyle de karşılaşılmaktadır. Figürlerin kıyafet, saç ve başlıklarında Grek, Hellenistik, Roma ve Bizans etkileri belirgin olmakla birlikte bağdaş kurarak oturan hükümdar tasviri, Orta Asya Türk tipi özellikle Uygur betimleme geleneğini yansıtmaktadır. Oturur vaziyetteki hükümdar figürlerinin göğüs hizasında küre taşıdıkları görülmektedir. Sikkelerde figürlü süslemenin yanı sıra Arapça yazılar, meliklerin, sultanların, halifelerin adı, unvanı ya da şeceresi ile sikkenin basım yeri ve tarihi gibi bilgiler de yer almaktadır. Figür kompozisyonu olarak büst ve portre kullanımına ağırlık verilmekle birlikte fantastik figürlere de rastlanmaktadır. Bu figürler arasındaki kuyruğunda ejder başı bulunan ve geriye doğru yayını gererek ejdere nişan alan kentaur tasviri, Yay burcunu, Kentaur takımyıldızını ve Cevzeher denilen Ay gezegeninin boğumlarından birini temsil etmesi açısından astrolojik mahiyetiyle dikkat çekmektedir. Sikkelerde yer alan bir diğer astrolojik figür ise bir elinde kılıç, diğer elinde kesik baş tutan insan figürü olup Mars gezegenini temsil etmektedir. Doğrudan Bizans sikkelerinden alındığı düşünülen kanatlı Zafer tanrıçası Viktoria tasviri de karşılaşılan figüratif unsurlar arasındadır.

Anahtar Kelimeler

• Artuklular
• sikke
• figürlü sikkeler

Kaynakça

1. Akkaya, Necla. Mardin Müzesi’ndeki İslami Dönem Sikkelerinden Örnekler. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
2. Altın, Kader. “Malazgirt Savaşı Sonrası Kurulan Türk Beyliklerinin Anadolu’daki İzleri”, Düşünce Dünyasında Türkiz 12/59 (2021): 33-54.
3. Artuk, İbrahim - Artuk, Cevriye. Artukoğulları Sikkeleri. İstanbul: Sümer Kitabevi, 1993.
4. Artuk, İbrahim - Artuk, Cevriye. İstanbul Arkeoloji Müzeleri Teşhirdeki İslâmî Sikkeler Kataloğu. C 1, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1971.
5. Aşan, M. Beşir. "Artuklu Sikkeleri Üzerinde Figürler". XVIII. Türk Tarih Kongresi Bildiri Kitabı. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022.
6. Aytaç, İsmail. “Harput İç Kale Kazılarında Bulunan Artuklu Dönemi Sikkeleri”. Fırat Üniversitesi Harput Araştırmaları Dergisi 5/1 (2018), 29-55.
7. Beyiş, Şevket. “Van Müzesi’nde Bulunan Orta Çağ Figürlü Türk İslam Sikkelerinin Başka Kültürler ile Etkileşimi”. Vankulu Sosyal Araştırmalar Dergisi 13 (2024), 106-122.
8. Butak, Behzad. XI. XII. ve XIII. Yüzyıllarda Resimli Türk Paraları. İstanbul: Pulhan Matbaası, 1947.

9. Çaycı, Ahmet. "Artuklu Sikkelerinde Hükümdar Tasvirleri". Uluslararası Sanat Tarihi Sempozyumu Bildiri Kitabı (Prof. Dr. Gönül Öney’e Armağan), 2002.
10. Çaycı, Ahmet. Selçuklularda Egemenlik Sembolleri. İstanbul: İz Yayıncılık, 2008.
11. Çayırdağ, Mehmet. “Artukoğullarından Melik Mesud Rükneddin Mevdud’un I. Alaaddin Keykubad Adına Bastırmış Olduğu Sikke”. Türk Nümismatik Derneği Bülteni 6-7 (1981), 49-52.
12. Damalı, Atom. 150 Devlet, 1500 Sultan İslam Sikkeleri. İstanbul: Nilüfer Vakfı Yayınları, 2001.
13. Er, Zeynep. Amasya Yazma Eser Kütüphanesi 1883 Numaralı Mecma’u’l Felekiyyât Yazmasının Minyatürleri. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
14. Esin, Emel. Orta Asya’dan Osmanlıya Türk Sanatında İkonografik Motifler. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2004.
15. Esin, Emel. “Bağdaş ve Çökmek Türk Töresinde İki Oturuş Şeklinin Kadim İkonografisi”. Sanat Tarihi Yıllığı 3 (1970), 231-242.
16. Gökalp, Zeliha D. Yalvaç Müzesi Bizans Sikkeleri. Ankara: Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Yayınları, 2009.
17. İbnu’l-Ezrak, Ahmed b. Yûsuf b. Ali. Meyyâfârikîn ve Âmid Târihi (Artuklular Kısmı). çev. A. Savran. Erzurum: 1992.
18. Kazvînî, Zekeriyyâ b. Muhammed. Acâibü’l-Mahlûkât ve Garâibü’l-Mevcûdât. Beyrut: Müessetü’l-A’lemî li’l- Matbûat, 2000.
19. Okumuş, Ejder. “Artuklularda din-toplum ilişkisi”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 7/26 (2008), 235-251.
20. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2010.
21. Parlar, Gündegül. “Ortaçağ Figürlü Sikkelerinin Taşıdığı Anlamlara Bir Bakış”. TÜBA-KED 13 (2015), 9-25.
22. Poole, Stanley L. The International Numismata Orientalia Coins of the Urtuki Turkumans. Trübner & Co, 1875.
23. Sever, Mustafa. “Türk Mitolojisinde Kuşlar”. Millî Folklor 11/42 (1999), 83-88.
24. Sevim, Ali. “Artukluların Soyu ve Artuk Bey’in Siyasi Faaliyetleri”. Belleten 26/101 (1962), 121-146.
25. Sevim, Ali. “Artukoğlu Sökmen’in Siyasi Faaliyetleri”. Belleten 26/103 (1962), 501-520.
26. Spengler, William F. - Sayles, Wayne G. Turcoman Figural Bronze Coins and Their Iconography. Clio’s Cabinet, 1992.
27. Tekin, Oğuz. “Sikke”. TDV İslam Ansiklopedisi C. 37 (2009), 179-184.
28. Topraktepe, Ersel. Sikkeler Ne Anlatır? Ortaçağ Anadolu Sikkelerinde Simgeler ve Çok Kültürlülük. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2009.
29. Turan, Hayrunnisa. Acâibü’l-Mahlûkât ve Garâibü’l-Mevcûdât’taki Ulviyyât Tasvirleri. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Yayınları, 2025.
30. Turan, Hayrunnisa. “İslam Sanatında Kantûrus (Kentaur) Tasviri”. Sanat Tarihi Dergisi 30/1 (2021), 149-173.
31. Turan, Hayrunnisa. “Şîr ü Hurşîd Tasvirinin Kökeni ve İçeriğine Dair Düşünceler”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/51 (2017), 445-475.
32. Turan, Osman. Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi Saltuklular, Mengücikler, Sökmenliler, Dilmaçoğulları ve Artukluların Siyasi Tarih ve Medeniyetleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2004.
33. Uykur, Ramazan. Artuklu Sikkelerinde Yazı ve Süsleme Kompozisyonu. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
34. Uykur, Ramazan. “Artuklu Türkmenlerinin Sikkelerinde Görülen İktidar ve Güç Sembolü Hükümdar Portreleri”. Erdem 59 (2011), 169-198.
35. Uykur, Ramazan. Madenden Yansıyan Tarih Artuklu Sikkeleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2017.
36. Ünal, Ceren - Teoman, Betül. “Kuva-yi Milliye Müzesi’nde Yer Alan Artuklu Beyliği’ne Ait Figür Tasvirli Sikkeler”. Seleucia, (Olba Kasızı Serisi VI., 2016), 161-179.