TURKEY-LIBYA POLITICAL RELATIONS (1970-1980)

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 2, 207 - 232, 19.12.2025

Recep Arslan

https://izlik.org/JA64JS53GX

Öz

The years between 1970 and 1980 can be described as difficult years for Turkish foreign policy. In the early 1970s, the Cyprus problem became inextricable. As a result, Türkiye intervened militarily in the island to protect the rights of Turkish Cypriots. Following Turkey’s intervention in Cyprus, the US imposed a military embargo on Turkey. During this period, Türkiye felt isolated against the Soviet Bloc. One reason why this period was difficult for Türkiye was that oil-producing Arab countries increased oil prices by reduce oil supply after the 1967 Israel-Arab War. The multi-fold increase in oil prices caused Turkey’s budget deficit to rise rapidly from the early 1970s onward. In short, between 1970 and 1980, Türkiye faced a difficult in economic, military, and political way. When Libya emerged as a state in 1951, it was in dire straits bureaucratically, economically and militarily. So that, Türkiye provided Libya with unconditional economic and military aid throughout the 1950s and 1960s. Türkiye also placed its Libyan-origin bureaucrats at Libya’s disposal. Healthy relations between Türkiye and Libya established during the reign of King Idris el-Senusi, who came to power in 1951. Colonel Kaddafi come to power in Libya in 1969 by staging a coup with a group of officers. Kaddafi had an anti-imperialist, anti-communist, Islamist and Arab nationalist identity. When Türkiye failed to receive the support of the major European powers regarding the Cyprus issue in the 1960s, it would try to develop relations with the Arab states in its foreign policy. Turkey’s policy of siding with the Arab community during the Arab- Israeli War from the 1970s onwards would re-accelerate relations with Libya during the Kaddafi era. The 1970-1980 period in Turkey-Libya relations can be summarized for Turkey, as the supply of crude oil at affordable prices, the ability to win infrastructure tenders in Libya, the situation of Turkish workers in Libya, financing from Libya for some industrial investments in Turkey and get support for the Cyprus issue. In the 1970s and 1980s, oil-rich Libya focused on procuring certain materials from Turkey, ensuring that Turkish contractors fulfilled their obligations, providing Turkish experts on military and technical matters and supporting the Arabs in the Palestinian issue.

Anahtar Kelimeler

Türkiye, , Libya, , Political, , Relations

TÜRKİYE-LİBYA SİYASİ MÜNASEBETLERİ (1970- 1980)

https://izlik.org/JA64JS53GX

Öz

Türk dış politikası adına 1970 ve 1980 yılları arası zor yıllar olarak nitelendirilebilir. 1970’li yılların başlarında Kıbrıs sorunu içinden çıkılamaz bir hal almış, neticede Türkiye, Kıbrıslı Türklerin haklarını korumak için adaya askeri müdahale yapmıştır. Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahalesi sonrası ABD, Türkiye’ye askeri ambargo uygulamıştır. Bu süreçte Türkiye, Sovyet Bloğu’na karşı kendini yalnız hissedecekti. Türkiye açısından dönemin zor geçmesinin bir nedeni de petrol üreten Arap ülkelerinin 1967 İsrail- Arap Savaşı’ndan sonra petrol arzını azaltmak vesilesiyle petrol fiyatlarını arttırmaları olacaktır. Petrol fiyatlarının birkaç katına çıkması 1970’li yılların başlarından itibaren Türkiye’nin bütçe açığının hızla artmasına neden olacaktı. Kısacası 1970 ve 1980 yılları arasında Türkiye ekonomik, askeri ve siyasi açıdan zor bir dönemeçteydi. Libya, 1951 yılında devlet olarak ortaya çıktığında bürokrasi, ekonomi ve askerî açıdan zor durumdaydı. Öyle ki; 1950’li ve 1960’lı yıllarda Türkiye Libya’ya karşılıksız ekonomik ve askeri yardımda bulunacaktı. Hatta Türkiye, yetişmiş Libya kökenli bürokratlarını da Libya’nın emrine verecekti. 1951 yılında iş başına gelen Kral İdris el- Senusi Dönemi’nde Türkiye ve Libya arasında sağlıklı ilişkiler kurulacaktı. Albay Kaddafi bir grup subayla darbe yaparak 1969 yılında Libya’da iktidara gelecekti. Kaddafi anti-emperyalist, anti-komünist, İslamcı ve Arap milliyetçisi bir kimliğe sahipti. Türkiye, 1960’lı yıllarda Kıbrıs meselesinde Avrupa’nın büyük devletlerinin desteğini alamayınca, dış politikada Arap devletleri ile ilişkileri geliştirmeye çalışacaktı. Türkiye’nin 1970’li yıllardan itibaren Arap- İsrail Savaşı’nda Arap toplumu yanında bir politika takınması, Kaddafi Dönemi’nde Libya ile ilişkilerin yeniden ivmelenmesini sağlayacaktı. Libya’nın Kıbrıs’a müdahaleyi desteklemesi de ilişkileri geliştirecekti. Türkiye Libya ilişkilerinde 1970- 1980 dönemi Türkiye açısından uygun fiyata ham petrol temini, Libya’daki altyapı ihalelerinin alınabilmesi, Libya’daki Türk işçilerinin durumu, Türkiye’deki bazı sanayi yatırımlarına Libya’dan finans sağlanması ve Kıbrıs meselesinde destek sağlanabilmesi şeklinde özetlenebilir. Petrol zengini Libya, 1970- 1980 yıllarında Türkiye’den bazı maddelerin temini konusuna, yüklenici Türk şirketlerinin yükümlülüklerini yerine getirmesine, askeri ve teknik konularda Türkiye’den uzman sağlanmasına ve Filistin meselesinde Arapların desteklenmesine odaklanmıştı.

Anahtar Kelimeler

Türkiye, , Libya, , Siyasi, , Münasebetler.

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi(CCA),30.11.1.0.454.55,2,1-4.
• CCA,30.18.1.2.242.76.14,1.
• CCA,30.18.1.2.246.14.1,1.
• CCA,30.18.1.2.246.14.17,1.
• CCA,30.18.1.2.324.2.17,1-2.
• CCA;30.18.1.2.325.5.16,1.
• CCA,30.18.1.2.329.27.12,1.
• CCA,30.18.1.2.326.12.9,1.
• CCA,30.18.1.2.331.31.10,1-7.
• CCA,30.18.1.2.339.6511,1-3.
• CCA,30.18.1.2.340.71.2,1.
• CCA,30.18.1.2.356.151.13,1-2.
• CCA,30.18.1.2.359.168.5,1.
• CCA,30.18.1.2.364.112,1.
• CCA,30.18.1.2.367.46.10,1.
• CCA,30.18.1.2.368.68.18,1.
• CCA,30.18.1.2.369.77.10,1.
• CCA,30.18.1.2.376.184.7,1.
• CCA,30.18.1.2.377.206.6,1
• CCA,30.18.1.2.387.30.9,1.
• Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, C. 54, T. 9, B. 5, 11 Kasım 1969.
• Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, C. 56/1, T. 9, B. 38, 4 Şubat 1970.
• Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, C. 18, T. 14, B. 23, 28 Ocak 1975.
• Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, C. 19, T. 14, B. 26, 5 Şubat 1975.
• Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, C. 19, T. 14, B. 29, 8 Şubat 1975.
• Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, C. 37, T. 17, B. 42, 28 Mart 1978.
• Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, C. 40, T. 18, B. 31, 1 Şubat 1979.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi, D. 4, C. 6, T. 1, B. 105, 3 Temmuz 1974.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi, D. 4, C. 9, T. 2, B. 44, 21 Şubat 1975.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi, D. 4, C. 21, T. 4, B. 12, 24 Kasım 1976.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi, D. 4, C. 22, T. 4, B. 21, 21 Aralık 1976.
• Millet Meclisi Tutanak Dergisi, D. 5, C. 16, T. 3, B 128, 3 Eylül 1980.
• Resmî Gazete, 7 Kasım 1973, S. 14705.
• Resmî Gazete, 20 Mart 1975, S. 15183.
• Resmî Gazete, 20 Ekim 1977, S. 16090.
• Resmî Gazete, 30 Mayıs 1979, S. 16651.
• Resmî Gazete, 24 Mart 1980, S. 16939.
• Tetkik Eserler, Süreli Yayınlar ve Diğer Kaynaklar
• Akdevelioğlu, Atay- Kürkçüoğlu, Ömer (2018). “1960- 1980: Göreli Özerklik-3”, Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşı’ndan Bugüne Oldular, Belgeler, Yorumlar (1919- 1980), C. 1, Edit: Baskın Oran, İletişim Yayınları, 22. Baskı, İstanbul, ss. 653- 807.
• Akın, Kenan. (1979). Yeni Libya veya Cemahiriye, Er-Tu Matbaası, İstanbul.
• Armaoğlu, Fahir. (2001). 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1914- 1995), Alkım yayınevi, İstanbul.
• Balcıoğlu, Mustafa (2019). “Cumhuriyet Dönemi Türk Dış Politikası”, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, C. 2, Atatürk Araştırma Merkezi, 12. Baskı, Ankara, ss. 411- 515.
• Bianco, Mirella. (1974). Kaddafi: Çölün Elçisi, Yayın Yeri. Anonim.
• Bozkurt, 8 Ocak 1975, s. 1.
• Childs, Timotthy W. (2008). Trablusgarp Savaşı ve Türk- İtalyan Diplomatik İlişkileri, Çev. Deniz Berktay, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
• Demir, Enes (2023). “Cumhuriyet Dönemi (1922- 2022) Türkiye- Libya Diplomatik ve Askeri İlişkileri”, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye- Libya (Tablusgarp) İlişkileri, Edt: Selma Yel, Atatürk Araştırma Merkezi, ss. 267- 300.
• Domazeti, Riad- Altun, Taner. (019). Libya: Çalınmış Devrim, İnsamer Yayınları, İstanbul.
• Erarslan, Cezmi (2019). “Atatürk’ten Sora Türkiye’nin İç Politikası”, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, C. 2, Atatürk Araştırma Merkezi, 12. Baskı, Ankara, ss. 519- 643.
• Gönlübol, Mehmet- Kürkçüoğlu, Ömer. (1982). “1965- 1973 Dönemi”, Olaylarla Türk Dış Politikası (1919- 1973), C. 1, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayını, Yayın No. 509, Ankara, ss. 511- 562.
• https://libembtr.ly/ar/about/, Erişim Tarihi: 23 Nisan 2025.
• https://trablus-be.mfa.gov.tr/Mission/MissionChiefHistory, Erişim Tarihi: 23 Nisan 2025.
• Karpat, Kemal H. (2017). Türk Dış Politikası Tarihi, Timaş Yayınları, 3. Baskı, İstanbul.
• Kavas, Ahmet (2006). Osmanlı- Afrika İlişkileri, Tasam Yayınları, İstanbul.
• Milliyet, 5 Eylül 1969, s. 11; 6 Eylül 1969, s. 11; 7 Eylül 1969, s. 11; 8 Eylül 1969, s. 11; 29 Eylül 1969, s. 11; 26 Kasım 1969, s. 11;
• Sander, Oral., (2017). Siyasi Tarih (1918- 1994), İmge Kitapevi, 27. Baskı, Ankara.
• Şıvgın, Hale (1989). Trablusgarp Savaşı ve 1911- 1912 Türk- İtalyan ilişkileri, TTK Basımevi, Ankara.
• Tokgöz, Erdinç. (2019). “Cumhuriyet Dönemi’nde Ekonomik Gelişmeler”, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, C. 2, Atatürk Araştırma Merkezi, 12. Baskı, Ankara, ss. 319- 368.
• Türkkan, Faiz. (1972). Libya ve Tarih Boyunca Türk- Libya Dostluğu, Bilim Matbaası, Ankara.