A Proposal for the Adaptive Reuse of the Mursallı Başmelek (Taxiarchis) Church as a Population Exchange Museum

Öz

The 1924 Turkish–Greek Population Exchange not only transformed the demographic structure of the two countries but also left profound and lasting impacts on spatial organization, cultural continuity, and collective memory. This compulsory migration process caused significant functional and symbolic transformations in architectural heritage, particularly in rural settlements. The Başmelek (Taxiarchis) Church, built in the nineteenth century and located in Mursallı Village of the Germencik district in Aydın Province, represents a significant and tangible example of this multi-layered transformation. Following the departure of the Greek Orthodox community, the building was successively used as a warehouse, cinema, and wedding hall, undergoing continuous physical and semantic changes. Today, the structure stands as an important cultural heritage asset that embodies both architectural originality and socio-cultural value, requiring careful conservation and interpretation. This study aims to examine the historical spatial and functional transformations of the Archangel Church and to develop comprehensive and sustainable proposals for its adaptive reuse as a Population Exchange Museum. The research adopts a multidisciplinary methodology that includes architectural documentation (measured drawings, photographic records, and damage assessment), historical archival research, and oral history interviews conducted to reveal local memory and lived experiences associated with the building. In addition, SWOT, TOWS, and PESTEL analyses are employed to evaluate the building’s strengths and weaknesses, as well as the opportunities and threats related to its physical condition, environmental context, administrative framework, and future potential. The findings indicate that the adaptive reuse of the Archangel Church, while preserving its architectural authenticity and layered cultural identity, would significantly contribute to making the collective memory of the population exchange process spatially visible. The proposed museum function not only ensures the physical sustainability of the building but also offers an innovative cultural model by establishing a unique population exchange museum, which does not currently exist in Aydın Province. In this respect, the study contributes to the fields of architectural conservation, cultural memory, and adaptive reuse, while also supporting the diversification of cultural heritage tourism at the regional level.

Anahtar Kelimeler

• population exchange
• conservation
• adaptive reuse
• cultural heritage
• Mursallı Başmelek (Taxiarchis) Church.

Mursallı Başmelek (Taxiarchis) Kilisesi’nin Mübadele Müzesine Dönüşümü Üzerine Bir Öneri

Öz

1924 Türk–Yunan Nüfus Mübadelesi, yalnızca iki ülke arasındaki demografik yapıyı dönüştürmekle kalmamış; mekânsal örgütlenme, toplumsal bellek ve kültürel süreklilik üzerinde de kalıcı izler bırakmıştır. Bu zorunlu göç süreci, özellikle kırsal yerleşimlerde mimari mirasın işlev, anlam ve kullanım biçimlerinde köklü değişimlere yol açmıştır. Aydın ili Germencik ilçesine bağlı Mursallı Köyü’nde yer alan ve 19. yüzyılda inşa edilen Başmelek (Taxiarchis) Kilisesi, mübadele sonrası yaşanan bu çok katmanlı dönüşümün nitelikli bir örneğini oluşturmaktadır. Rum cemaatinin bölgeden ayrılmasının ardından yapı; depo, sinema ve düğün salonu gibi farklı kamusal ve yarı kamusal işlevlerle kullanılmış, böylece hem fiziksel hem de anlamsal olarak sürekli bir dönüşüm sürecine girmiştir. Günümüzde ise yapı, mimari özgünlüğü ve taşıdığı tarihsel-sosyo-kültürel değerler açısından korunması gereken önemli bir kültürel miras öğesi olarak değerlendirilmektedir. Bu çalışma, Başmelek Kilisesi’nin tarihsel süreç içerisinde geçirdiği mekânsal ve işlevsel dönüşümleri inceleyerek, yapının Mübadele Müzesi olarak yeniden işlevlendirilmesine yönelik bütüncül ve sürdürülebilir öneriler geliştirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma yöntemi kapsamında mimari belgeleme çalışmaları (rölöve çizimleri, fotoğrafik kayıtlar ve hasar tespitleri), tarihsel arşiv belgelerinin incelenmesi ve yerel hafızanın izini sürmeye yönelik sözlü tarih görüşmeleri gerçekleştirilmiştir. Bunun yanı sıra SWOT, TOWS ve PESTEL analizleri kullanılarak yapının mevcut durumu, çevresel bağlamı, yönetimsel koşulları ve geleceğe yönelik potansiyelleri çok boyutlu olarak değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Başmelek Kilisesi’nin mimari özgünlüğü korunarak yeniden işlevlendirilmesinin, mübadele sürecine ilişkin kolektif belleğin mekânsal olarak görünür kılınmasına önemli katkılar sağlayacağını göstermektedir. Bu bağlamda önerilen müze işlevi, yalnızca yapının fiziksel sürekliliğini güvence altına almakla kalmayacak; aynı zamanda Aydın ilinde henüz bulunmayan özgün bir mübadele müzesi aracılığıyla bölgesel kültürel mirasın tanıtımına ve kültürel turizmin çeşitlendirilmesine de katkı sunacaktır.

Anahtar Kelimeler

• mübadele
• koruma
• yeniden işlevlendirme
• kültürel miras
• Başmelek Kilisesi.

Kaynakça

1. Asiliskender, Burak - Gökmen Balcı, Hamiyet- Yılmaz, Neşe. “Anıt Kavramı, Kimliğin Sürekliliği ve Değişim: Gevher Nesibe Medresesi Deneyimi”, Mimarlık Dergisi 322 (2005), 55-59.
2. Aydın, Dicle – Yaldız, Esra. “Yeniden Kullanıma Adaptasyonda Bina Performansının Kullanıcılar Üzerinden Değerlendirilmesi”. METU Journal of the Faculty of Architecture 27/1 (2010), 1-22.
3. Burden, Ernest E. Illustrated Dictionary of Architectural Preservation: Restoration, Renovation, Rehabilitation and Re-use. New York: McGraw Hill Companies Inc., 2004.
4. Causevic, Amir - Idrizbegović Zgonić, Aida - Rustempasic, Nerman - Handzic, Lejla Kahrovic. “Restoring Minarets as a Dominant Part of Urban Landscape: Restoration of Stone and Wooden Minarets in Bosnia and Herzegovina-Materials, Structure and Urban Form”. IOP Conference Series: Materials Science and Engineering 471/8 (2019), 082003.
5. Eyice, Semavi. Son Devir Bizans Mîmârisi: İstanbul'da Palaiologos'lar Devri Anıtları. 2. Baskı. İstanbul: Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu, 1980.
6. Eyüce, Özen – Eyüce, Ahmet. “Design Education for Adaptive Reuse”. Archnet-IJAR: International Journal of Architectural Research 4/2-3 (2010), 419-428.
7. Ijla, Akram – Broström, Tor. “The Sustainable Viability of Adaptive Reuse of Historic Buildings: The Experiences of Two World Heritage Old Cities; Bethlehem in Palestine and Visby in Sweden”. International Invention Journal of Arts and Social Sciences 2/4 (2015), 52-66.
8. Kuban, Doğan. Tarihi Çevre Korumanın Mimarlık Boyutu: Kuram ve Uygulama. İstanbul: Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları, 2000.

9. Kuban, Doğan. Osmanlı Mimarisi. İstanbul: YEM Yayın, 2007.
10. Mısırlısoy, Damla - Günçe, Kağan. “Adaptive Reuse Strategies for Heritage Buildings: A Holistic Approach”. Sustainable Cities and Society 26 (2016), 91-98.
11. Mustafa, Faris Ali. “Adaptive Reuse of Historical Buildings Using ARP Model: The Case of Qishla Castle in Koya City”. SAGE Open 13/3 (2023), 21582440231193717.
12. Nora, Pierre. “Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire”. Representations 26 (1989), 7–24.
13. Oral, Elif Özlem - Ahunbay, Zeynep. “Bursa'nın İpekçilikle İlgili Endüstri Mirasının Korunması”. İTÜ Dergisi/a 4/2 (2010), 37-46.
14. Orhan, Büşra – Yaldız, Esra. “Koruma Kavramının Bileşeni Olarak Yeniden Kullanımın Sürdürülebilirliğe Katkıları”. STAR Sanat ve Tasarım Araştırmaları Dergisi 3/4 (2021), 44-63.
15. Pastor Pérez, Ana - Barreiro Martínez, David - Parga-Dans, Eva- Alonso González, Pablo. “Democratising Heritage Values: A Methodological Review”. Sustainability 13/22 (2021), 12492. DOI: 10.3390/su132212492.
16. Renes, Johannes. “Layered Landscapes: A Problematic Theme in Historic Landscape Research”. Landscape Biographies: Geographical, Historical and Archaeological Perspectives on the Production and Transmission of Landscapes, editör Rita Hermans - Jan Kolen - Hans Renes, 403-421. London: Routledge, 2015.
17. Snyder, Gregory Howard. Sustainability through Adaptive Reuse: The Conversion of Industrial Buildings. Master's Thesis, University of Cincinnati, 2005.
18. Veldpaus, Loes - Szemző, Hanna. “Heritage as a Matter of Care, and Conservation as Caring for the Matter”. Care and the City, 194-203. Routledge, 2021.
19. Yung, Esther H. K. - Chan, Edwin H.W.. “Implementation Challenges to the Adaptive Reuse of Heritage Buildings: Towards the Goals of Sustainable, Low Carbon Cities”. Habitat International 36/3 (2012), 352-361.
20. Documentation Center for Displacement, Expulsion, and Reconciliation. “About the Foundation”. Erişim 10 Mart 2026. https://www.flucht-vertreibung-versoehnung.de/en
21. American Museum of the Cuban Diaspora. “About the Museum”. Erişim 10 Mart 2026. https://www.amcdmuseum.org
22. Museum of the African Diaspora. “About MoAD”. Erişim 10 Mart 2026. https://www.moadsf.org