A LITERATURE REVIEW ON JEWISH IMMIGRATION TO THE OTTOMAN EMPIRE (1881-1914)

Öz

This article provides a thematic review of the English and Turkish-language academic literature on Jewish migration to the Ottoman Empire in the late nineteenth and early twentieth centuries. Between 1881 and 1914, approximately two and a half million Jews fled pogroms in Russia and Eastern Europe, with the vast majority migrating to the Americas. A significant number, however, directed their steps towards Ottoman lands. Despite its historical importance, this migration has remained in the shadow of the Atlantic-centred approach that dominates migration historiography and has not matured as an independent field of research. The article examines the relevant scholarship under five thematic headings. First, it assesses the broader field of Ottoman migration historiography, shaped by pioneering scholars such as Eren and Karpat, and observes that this field has predominantly focused on Muslim population movements, leaving Jewish migrants largely outside its narrative. Second, it analyses the body of scholarship centred on the Palestine question, where the themes of Zionism and state policy prevail while the social experiences of migrants are pushed to the background. Third, it evaluates the remarkably limited number of studies that directly address Jewish migration to Ottoman territories — most notably Arslan's monograph, which remains the sole work dedicated to this subject. Fourth, it reviews general and city-focused studies in Ottoman Jewish history, noting that migration features in this literature not as a central subject but as part of a broader communal narrative. Finally, it examines the emerging field of Sephardi Studies in American academia, where a new generation of scholars has begun to place the migrant experience at the centre of their research. By highlighting the absence of interdisciplinary studies on the social, economic, and cultural integration of Jewish migrants in the Ottoman context, this article aims to render visible a significant gap in the existing literature.

Anahtar Kelimeler

• Jewish migration
• Ottoman Empire
• migration history
• Eastern Europe
• Russia.

Osmanlı Topraklarına Yapılan Yahudi Göçleri Üzerine Bir Literatür Değerlendirmesi (1881-1914)

Öz

Bu makale, geç 19. yüzyıl ve erken 20. yüzyılda Osmanlı topraklarına yapılan Yahudi göçlerini ele alan İngilizce ve Türkçe akademik literatürü tematik bir çerçevede değerlendirmektedir. 1881-1914 yılları arasında Rusya ve Doğu Avrupa'daki pogromlardan kaçan yaklaşık iki buçuk milyon Yahudinin büyük çoğunluğu Amerika kıtasına göç etmiş olsa da önemli bir kısmı Osmanlı topraklarına yönelmiştir. Ancak bu göçler, göç tarihçiliğindeki Atlantik-merkezci yaklaşımın gölgesinde kalmış ve bağımsız bir araştırma konusu olarak yeterince olgunlaşamamıştır. Makale, bu konuya değinen çalışmaları beş ana başlık altında incelemektedir. İlk olarak, Eren ve Karpat gibi öncü isimlerin şekillendirdiği Osmanlı göç tarihçiliği ele alınmakta; bu alanın ağırlıklı olarak Müslüman nüfus hareketlerine odaklandığı ve Yahudi göçmenlerinin bu anlatının dışında kaldığı tespit edilmektedir. İkinci olarak, Filistin meselesi etrafında yoğunlaşan ve Siyonizm temasının ağırlıkta olduğu çalışmalar incelenmekte; bu literatürün devlet politikası ekseninde yoğunlaştığı, göçmenlerin toplumsal deneyimlerinin arka plana itildiği görülmektedir. Üçüncü olarak, Osmanlı topraklarına yapılan Yahudi göçlerini doğrudan konu alan son derece sınırlı sayıdaki çalışma — başta Arslan'ın bu alandaki tek monografisi — değerlendirilmektedir. Dördüncü olarak, Osmanlı Yahudi tarihi alanındaki genel ve şehir odaklı çalışmalar ele alınmakta; bu çalışmalarda göçlerin ana konu olarak değil, cemaatlerin genel tarihinin arka planında kaldığı ortaya konmaktadır. Son olarak, Amerikan akademisinde yükselen yeni kuşak Sefarad Çalışmaları değerlendirilmekte; bu araştırmacıların göçmen deneyimini merkeze alan eleştirel yaklaşımlarının alana yeni bir perspektif kazandırdığı vurgulanmaktadır. Makale, Osmanlı bağlamında Yahudi göçmenlerin sosyal, ekonomik ve kültürel uyumuna dair disiplinler arası çalışmaların yokluğuna dikkat çekerek bu alandaki literatür boşluğunu görünür kılmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yahudi göçleri
• Osmanlı İmparatorluğu
• göç tarihi
• Doğu Avrupa
• Rusya.

Destekleyen Kurum

Tübitak 2214-A

Kaynakça

1. Aköğretmen, Erol. 1877-1878 Kışında İstanbul: Göçmenlerle İlgili Sorunlar, Çözümleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 1982.
2. Alroey, Guy. An Unpromising Land: Jewish Migration to Palestine in the Early Twentieth Century. Bloomington: Indiana University Press, 2014.
3. Arslan, Ali. Avrupa'dan Türkiye'ye İkinci Yahudi Göçü. İstanbul: Truva Yayınları, 2006.
4. Arslan, Ali. "Avrupa'dan Türkiye'ye İkinci Yahudi Göçünün Stratejik Olarak Kullanılması (1880-1920)". Güvenlik Stratejileri Dergisi 5 (2007), 7-40.
5. Aydıngün, İsmail - Dardağan, Esra. "Rethinking the Jewish Communal Apartment in the Ottoman Communal Building". Middle Eastern Studies 42/2 (2006), 319-334.
6. Bali, Rıfat N. The Jews and Prostitution in the Ottoman Empire 1854-1922. İstanbul: Libra Kitap, 2008.
7. Barın, Büşra. The Ottoman Policy towards Jewish Immigration and Settlement in Palestine: 1882-1920. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
8. Benbassa, Esther - Rodrigue, Aron. Sephardi Jewry: A History of the Judeo-Spanish Community, 14th-20th Centuries. Berkeley: University of California Press, 1998.

9. Blumi, Isa. Ottoman Refugees, 1878-1939: Migration in a Post-Imperial World. London: Bloomsbury Academic, 2013.
10. Bolat, Kasım. Turkish Migrations from the Balkans to Istanbul, 1877-1890. İstanbul: Fatih Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
11. Bora, H. Siren. "19. Yüzyılda İzmir'de Yahudi Göçmenler ve Göçmen İskanı İçin Bulunan Çözümler: Diaspora'ya Özgü Yapılar". Uluslararası İzmir Göç ve Mübadele Sempozyumu Bildiri Kitabı. 261-294. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi Yayınları, 2018.
12. Bora, H. Siren. "Alliance Israélite Universelle'in Osmanlı Yahudi Cemaatini Tarım Sektöründe Kalkındırma Çalışmaları ve İzmir Yakınlarında Kurulan Bir Çiftlik Okul: 'Or Yehuda'". Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 1/3 (1993), 387-400.
13. Bora, H. Siren. "İzmir'de Etkin Bir Yardım Kurumu: Fukaraperver Yahudi Cemiyeti (Ozer Dalim)". Tarih ve Toplum 134 (1995), 10-16.
14. Bora, Siren. Karataş Hastanesi ve Çevresinde Yahudi İzleri. İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi APIKAM Yayınları, 2015.
15. Brinkmann, Tobias. "Jewish Migration". The Encyclopedia of Migration and Minorities in Europe. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.
16. Brubaker, Rogers. "Aftermaths of Empire and the Unmixing of People". After Empire: Multiethnic Societies and Nation-Building: The Soviet Union, and the Russian, Ottoman, and Habsburg Empires. ed. Karen Barkey - Mark von Hagen. Boulder: Westview Press, 1997.
17. Brubaker, Rogers. Nationalism Reframed: Nationhood and the National Question in the New Europe. Cambridge: Cambridge University Press, 1996.
18. Buzpınar, Ş. Tufan. "II. Abdülhamid Döneminde Filistin'e Yahudi Göçü Meselesi (1878-1908)". Türkler 13 (2002), 78-86.
19. Buzpınar, Ş. Tufan. Sultan Abdülhamid Döneminde İngiliz Hıristiyan Siyonistler. Ankara: Eğitim Bir-Sen Yayınları, 2018.
20. Buzpınar, Ş. Tufan. "The Ottoman Response to Laurence Oliphant's Project of Jewish Settlement in Palestine (1879-1882)". Osmanlı Araştırmaları 56 (2020), 259-286.
21. Campos, Michelle U. "Between 'Beloved Ottomania' and 'The Land of Israel': The Struggle over Ottomanism and Zionism among Palestine's Sephardi Jews, 1908-13". International Journal of Middle East Studies 37/4 (2005), 461-483.
22. Campos, Michelle U. Ottoman Brothers: Muslims, Christians, and Jews in Early Twentieth-Century Palestine. Stanford: Stanford University Press, 2010.
23. Cohen, Julia Phillips. Becoming Ottomans: Sephardi Jews and Imperial Citizenship in the Modern Era. Oxford: Oxford University Press, 2014.
24. Danon, Dina. The Jews of Ottoman Izmir: A Modern History. Stanford: Stanford University Press, 2020.
25. Engin, Vahdettin. Pazarlık: Osmanlı-Siyonist İlişkileri Üzerine Belgeler. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2013.
26. Eren, Ahmet Cevat. Türkiye'de Göç ve Göçmen Meseleleri Tanzimat Devri, İlk Kurulan Göçmen Komisyonu, Çıkarılan Tüzükler. İstanbul: Nurgök Matbaası, 1966.
27. Galante, Avram. Histoire des Juifs de Turquie. 9 Cilt. İstanbul: ISIS, 1985-1986.
28. Galante, Avram. Türkler ve Yahudiler. İstanbul: Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş., 1995.
29. Gartner, Lloyd P. "Jewish Migrants en Route from Europe to North America: Traditions and Realities". Jewish History 1/2 (1986), 49-66.
30. Gatrell, Peter. The Making of the Modern Refugee. Oxford: Oxford University Press, 2013.
31. Godley, Andrew. Jewish Immigrant Entrepreneurship in New York and London, 1880-1914: Enterprise and Culture. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2001.
32. Güleryüz, Naim A. “Ortaköy Musevi Yetimhanesi (El Orfelinato de Ortaköy).” Academia.edu. Erişim tarihi: 08 Haziran 2026. https://www.academia.edu/36947362/Ortak%C3%B6y_Musevi_Yetimhanesi_El_Orfelinato_de_Ortak%C3%B6y
33. Güven, Ahmet Hilmi. Educational Activities of the Ottoman Jews from the Last Decades of the Empire to the Early Years of the Turkish Republic: The Alliance Israélite Universelle Experience in Light of Turkish and French Archival Documents (1860-1937). Ankara: Middle East Technical University, Doktora Tezi, 2013.
34. Hamed-Troyansky, Vladimir. Empire of Refugees: North Caucasian Muslims and the Late Ottoman State. Stanford: Stanford University Press, 2024.
35. Hersch, Liebmann. International Migration of the Jews. Geneva: International Labour Office, 1931.
36. Joseph, Samuel. Jewish Immigration to the United States From 1881 to 1910. New York: Columbia University, 1914.
37. İpek, Nedim. Rumeli'den Anadolu'ya Türk Göçleri (1877-1890). Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1991.
38. Kara, Aydın. Yeni Kıtaya Osmanlı Göçleri ve Neticeleri. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2007.
39. Kark, Ruth. "Land Purchase and Registration by German-American Templers in Nineteenth-Century Haifa". International Journal of Turkish Studies 5/1-2 (1990-91), 71-82.
40. Karmi, Ilan. The Jewish Community of Istanbul in the Nineteenth Century: Social, Legal and Administrative Transformations. İstanbul: The Isis Press, 1996.
41. Karpat, Kemal H. "Jewish Population Movements in the Ottoman Empire, 1862-1914". Studies on Ottoman Social and Political History. Leiden: Brill, 2002.
42. Karpat, Kemal H. Osmanlı'dan Günümüze Etnik Yapılanma ve Göçler. çev. Bahar Tırnakçı. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
43. Karpat, Kemal H. "Osmanlı Yönetimi Altında Filistin'e Yahudi Göçü, İskân ve Nüfus Artışı Üzerine Bazı Gözlemler". Osmanlı'dan Günümüze Etnik Yapılanma ve Göçler. 307-327. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
44. Karpat, Kemal H. Ottoman Population: Demographic and Social Characteristics. Madison: The University of Wisconsin Press, 1985.
45. Katz, David. "The Marginalization of Early Modern Anglo-Jewish History". The Jewish Heritage in British History. ed. Tony Kushner. 61. London: Frank Cass, 1992.
46. Kaygısız, Hüseyin. Filistin'e Yapılan Yahudi Göçleri, 1881-1917. Kilis: Kilis 7 Aralık Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
47. Kılıç, Özcan. XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti'nden Latin Amerika'ya Göç Hareketi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2021.
48. Koçu, Reşat Ekrem. İstanbul Ansiklopedisi. Erişim 8 Haziran 2026. https://istanbulansiklopedisi.org/.
49. Kulischer, Eugene M. - Gottschalk, M. Jewish Migrations: Past Experiences and Post-war Prospects. New York: The American Jewish Committee, 1943.
50. Kushner, Tony. Anglo-Jewry Since 1066: Place, Locality and Memory. London: Routledge, 2009.
51. Lucassen, Jan vd. Migration History in World History: Multidisciplinary Approaches. Leiden: Brill, 2010.
52. Lüthi, Barbara. "Migration and Migration History". Docupedia-Zeitgeschichte (06.05.2010). http://docupedia.de/zg/Migration_and_Migration_History
53. Mandel, Neville J. The Arabs and Zionism Before World War I. Berkeley: University of California Press, 1965.
54. Mandel, Neville J. "Ottoman Policy and Restrictions on Jewish Settlement in Palestine 1881-1908 Part I". Middle Eastern Studies 10/3 (1974).
55. Molho, Rena. Salonica and Istanbul: Social, Political and Cultural Aspects of Jewish Life. Piscataway: Gorgias Press, 2010.
56. Naar, Devin E. "From the 'Jerusalem of the Balkans' to the Goldene Medina: Jewish Immigration from Salonika to the United States". American Jewish History 93/4 (2007), 435-473.
57. Nahum, Henri. İzmir Yahudileri: 19.-20. Yüzyıl. İstanbul: İletişim Yayınları, 2000.
58. Öke, Bülent Kemal. "Zionists and the Ottoman Foreign Ministry during the Reign of Abdulhamid II (1876-1909)". Arab Studies Quarterly 2/4 (1980), 364-374.
59. Öke, Mim Kemal. Siyonizm ve Filistin Sorunu (1880-1923). İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, 2018.
60. Öke, Mim Kemal. "The Ottoman Empire, Zionism, and the Question of Palestine (1880-1908)". International Journal of Middle East Studies 14/3 (1982), 329-341.
61. Ör, Çiğdem. II. Abdülhamid Dönemi’nde İngiliz Kamuoyunda Filistin’e Göç Meselesi (1876–1908). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek lisans tezi, 2012.
62. Özbozdağlı, Özer. "II. Abdülhamit Döneminde Rusya Yahudilerinin Selanik'te İskânları". XIX. Türk Tarih Kongresi Bildirileri 19 (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2023), 1159-1176.
63. Rodrigue, Aron. Türkiye Yahudileri'nin Batılılaşması: Alliance Okulları. çev. İbrahim Yıldız. Ankara: Ayraç Yayınları, 1997.
64. Rodrigue, Aron - Abrevaya Stein, Sarah (ed.). A Jewish Voice from Ottoman Salonica: The Ladino Memoir of Sa'adi Besalel a-Levi. Stanford: Stanford University Press, 2012.
65. Sağ, Mustafa Kaan. "Edirne'de Bir İngiliz Misyonerlik Cemiyeti: Evangelikalizm, Milenyalizm ve Yahudiler". Belleten 83/296 (2019), 309-334.
66. Sağ, Mustafa Kaan. "Londra Yahudiler Cemiyeti İstanbul Misyonu ve Hasköy İngiliz Okulu". Belleten 79/285 (2015), 627-658.
67. Sağkulak, Şermin. 19. Yüzyılın Sonlarında Osmanlı Topraklarına Yahudi Göçü. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
68. Shaw, Stanford J. The Jews of the Ottoman Empire and the Turkish Republic. New York: New York University Press, 1991.
69. Spitzer, Scott. "Pogroms, Networks, and Migration: The Jewish Migration from the Russian Empire to the United States 1881-1914". Social Science History 39/1 (2015).
70. Stein, Sarah Abrevaya. Extraterritorial Dreams: European Citizenship, Sephardi Jews, and the Ottoman Twentieth Century. Chicago: University of Chicago Press, 2016.
71. Şeber, Nurdan İpek. "II. Abdülhamid Döneminde Rusya ve Romanya'dan Gelen Yahudi Muhacirler". Tarih Dergisi 53 (2011/1, İstanbul 2012), 39-61.
72. Talbot, Michael. "Jews, Be Ottomans! Zionism, Ottomanism, and Ottomanisation in the Hebrew-Language Press, 1890-1914". Journal of Jewish Studies 67/1 (2016), 98-123.
73. Tellioğlu, Ömer. Filistin'e Musevi Göçü ve Siyonizm (1880-1914). İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2015.
74. Zaides, Emily. Tevye's Ottoman Daughter: The Making of Ashkenazi and Sephardi Jews in the Shatterzones of Empire, 1882-1923. Washington: University of Washington, Doktora Tezi, 2017.