"GÖZ GÖRE” İN THE CONTEXT OF NİCHE-BASED ELEMENTS İN TRADİTİONAL DOMESTİC ARCHİTECTURE: A TYPOLOGİCAL AND SPATİAL EVALUATİON İN RURAL OVACIK

Öz

This study aims to examine an interior architectural element known locally as “göz göre,” found in traditional houses in the rural settlements of Ovacık district in Karabük, in terms of its spatial, formal, and typological characteristics. Although the göz göre shares similarities with niche-based elements commonly found in traditional Turkish house architecture—such as çiçeklik, şerbetlik, aynalık, and lambalık—it exhibits a distinctive character, particularly in its relationship with lighting and its role in facilitating spatial interaction between adjacent spaces. Within the scope of the study, 72 accessible traditional houses in the rural areas of Ovacık were examined, and evaluations were conducted based on 65 identified göz göre examples. The presence of multiple examples in some houses indicates the widespread use of this element within domestic interiors. The research methodology is based on on-site observation, photographic documentation, and plan analysis. Based on the collected data, göz göre elements were analyzed in terms of their spatial location, construction techniques, sectional organization, and modes of use. Accordingly, examples exhibiting similar characteristics were grouped and classified into four main typological categories. The findings reveal that göz göre elements are predominantly located on partition walls between the room and the sofa (hall) or on frequently used interior wall surfaces. In particular, the upper glazed sections allow the transmission of light from oil or gas lamps to adjacent spaces, thereby enabling multi-directional illumination. The lower sections, typically composed of shelving systems, serve storage and display functions. The results demonstrate that the göz göre cannot be reduced to a single function; rather, it represents a multifunctional spatial solution. In comparison with similar elements such as ışıklık, çiçeklik, and lambalık found in different regions of Anatolia, the göz göre stands out as a more integrated system that combines multiple functions within a single architectural element. This characteristic reflects the functional prioritization in Ovacık’s rural house architecture and highlights the development of spatial solutions responding to diverse usage scenarios. The study aims to contribute to the literature on traditional domestic architecture and to offer a new perspective for evaluating similar interior elements.

Anahtar Kelimeler

• Traditional house
• Rural architecture
• Karabük-Ovacık
• göz göre
• niche

Geleneksel Konut Mimarisinde Niş Temelli Elemanlar Bağlamında “Göz Göre”: Ovacık Kırsalında Tipolojik ve Mekânsal Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, Karabük ili Ovacık ilçesi kırsal yerleşimlerinde bulunan geleneksel konutlarda yer alan ve yerel olarak “göz göre” olarak adlandırılan iç mekân elemanını mekânsal, biçimsel ve tipolojik özellikleri açısından incelemeyi amaçlamaktadır. Geleneksel Türk konut mimarisinde yaygın olarak görülen çiçeklik, şerbetlik, aynalık ve lambalık gibi niş temelli elemanlarla benzerlikler taşıyan göz göre, özellikle aydınlatma işlevi ile kurduğu ilişki ve mekânlar arası etkileşimi sağlaması bakımından özgün bir karakter sergilemektedir. Çalışma kapsamında Ovacık kırsalında yer alan ve erişim sağlanabilen 72 geleneksel konut incelenmiş, bu konutlarda tespit edilen 68 adet göz göre örneği üzerinden değerlendirmeler yapılmıştır. Bazı konutlarda birden fazla örneğe rastlanması, elemanın konut içindeki kullanım yaygınlığını ortaya koymaktadır. Araştırma yöntemi olarak yerinde gözlem, fotoğraflama ve plan analizleri kullanılmış; elde edilen veriler doğrultusunda göz göre elemanları mekân içindeki konumları, yapım teknikleri, bölümlenme özellikleri ve kullanım biçimleri açısından analiz edilmiştir. Bu kapsamda benzer özellikler gösteren örnekler gruplandırılarak dört ana tip altında sınıflandırılmıştır. İncelemeler sonucunda göz görelerin çoğunlukla oda ile sofa arasındaki bölücü duvarlarda ya da oda içinde yoğun kullanım alanlarında konumlandığı; özellikle camlı üst bölmeleri aracılığıyla gaz lambası ışığını komşu mekânlara ileterek çoklu aydınlatma sağladığı tespit edilmiştir. Alt bölümlerde yer alan raf sistemlerinin ise depolama ve sergileme işlevlerine hizmet ettiği belirlenmiştir. Elde edilen bulgular, göz göre elemanının yalnızca tek bir işleve indirgenemeyecek çok yönlü bir mekânsal çözüm sunduğunu göstermektedir. Anadolu’nun farklı bölgelerinde görülen ışıklık, çiçeklik ve lambalık gibi elemanlarla karşılaştırıldığında, göz görelerin bu işlevleri bütünleştiren daha kapsamlı bir yapı sergilediği anlaşılmaktadır. Bu durum, Ovacık kırsal konut mimarisinde işlevselliğin ön planda olduğunu ve mekânsal çözümlerin çok yönlü kullanım senaryolarına yanıt verecek şekilde geliştiğini ortaya koymaktadır. Çalışmanın, geleneksel konut mimarisine ilişkin literatüre katkı sağlaması ve benzer elemanların değerlendirilmesine yönelik yeni bir bakış açısı sunması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Geleneksel konut
• Kırsal mimari
• Karabük-Ovacık
• Göz göre
• Niş

Kaynakça

1. Akın, Emine Saka - Hanoğlu, Canan. “Tokat Geleneksel Konut Mimarisinde Alçı Lambalıklar”. Tokat Sempozyumu Bildirileri. 163–183. Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi Yayınları, 2012.
2. Arslan Takcı, Bengü. Ankara İli Çamlıdere İlçesi Kültür Varlıklarını Koruma Sorunları ve Önerileri. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
3. Bahargülü, Nurcan – Kunduracı, Osman. “Geleneksel Bolvadin Evlerinde Çiçeklikler”. Palmet Dergisi 8 (2025), 43– 55. https://doi.org/10.62425/palmet.1728163
4. Çetin, Elif. Karabük İli Ovacık İlçesi Kırsal Mimarisinin Sürdürülebilirlik Bağlamında İrdelenmesi. Karabük: Karabük Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2026.
5. Çetin, Elif – Mutlu, Mehmet. “Ovacık (Karabük) İlçesindeki Geleneksel Konutların Kırsal Mimari Bağlamında İncelenmesi”. Sanat Tarihi Dergisi 34/2 (2025), 623–657. https://doi.org/10.29135/std.1716126
6. Dursun, Necla. “Tarihi Çorum Evlerinin Alçı Süslemeleri”. Karam 14/55 (2017), 1–16.
7. Eldem, Sedad Hakkı. Türk Evi: Osmanlı Dönemi. Cilt 1. İstanbul: Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı, 1984.
8. Harmanbaşı, Türkan – Sağdıç, Zafer. “Geleneksel Türk Evinde Ahşap Süslemeler: Kese Köy Evleri Örneği”. International Art Craft Space Proceedings Book. Konya, 2018.

9. Kunduracı, Osman. “Geleneksel Konya Evlerinde Çiçeklik Uygulamaları”. Uluslararası Kültür, Sanat, Folklor Kongresi/Sanat Etkinlikleri Sempozyumu Bildirileri. 3–12. 23–27 Nisan 2015, Rusya, 2016.
10. Koşan, Doğan. “İskilip Evlerinde Alçı Süslemeler”. The Journal of Social Sciences 34/34 (2024), 500–510.
11. Okur, Visal. Bolu İli, Kıbrıscık İlçesi, Deveören Köyündeki Geleneksel Yapıların Mimari Özellikleri ve Koruma Sorunları. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
12. Özyürek, Beyza. Karabük Paphlagonia Hadrianopolis Antik Kenti Çevresindeki Tarihi Kırsal Peyzajın Korunmasına Yönelik Öneriler. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
13. Tali, Şerife. “Geleneksel Kayseri Evlerinde Süsleme”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 6/2 (2010), 61–85.
14. Yasa Aktaş, Azize. “Seben Geleneksel Konut Mimarisi Üzerine Bazı Gözlemler”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 24 (2016), 45–70.
15. Yıldız, Fadime – Çobancaoğlu, Tülay. “Bursa-Keles İlçesi Gelemiş Kırsal Yerleşmesi Geleneksel Mimari Dokusunun İncelenmesi ve Koruma Amaçlı Değerlendirilmesi”. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi 20 (2019), 143–174.