5403 Sayılı Kanun ve 2026 Arazi Kullanım Planlaması Yönetmeliği kapsamında entegre arazi kullanım planlamasının yeniden değerlendirilmesi: Bilim–Politika–Hukuk etkileşimleri üzerinden bir analiz

Öz

Türkiye’de arazi kullanım planlaması, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve 2026 Arazi Kullanım Planlaması Uygulama Yönetmeliği ile önemli bir kurumsal ve hukuki çerçeveye kavuşmuştur. Bununla birlikte, bu çerçevenin, Entegre Arazi Kullanım Planlaması (E-AKUP) kapsamında tanımlanan stratejik hedefleri ne ölçüde mekânsal karar süreçlerine dönüştürebildiği kritik bir tartışma konusu olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışma, Türkiye’de arazi kullanım planlama sistemini, E-AKUP hedefleri ve bu hedeflere ilişkin beklenen sonuçlar temelinde yeniden değerlendirerek, bilim–politika–hukuk etkileşimleri çerçevesinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, planlama hedefleri ile mevcut uygulama ve karar mekanizmaları arasındaki uyumsuzluklar, geliştirilen bilim–politika–hukuk etkileşim matrisi aracılığıyla tanısal bir yaklaşımla incelenmiştir. Bulgular, Türkiye’de arazi yönetiminde temel sorunun veri eksikliğinden ziyade, stratejik hedeflerin tematik planlara, ekosistem hizmetleri temelli değerlendirmelere ve bağlayıcı karar süreçlerine yeterince dönüştürülememesi olduğunu göstermektedir. Bu çerçevede, çalışma arazi kullanım planlamasının hedef odaklı bir yaklaşımla yeniden yapılandırılmasını önermekte ve bu amaçla hedef odaklı tematik entegre arazi yönetişimi çerçevesini ortaya koymaktadır. Önerilen yaklaşım, E-AKUP kapsamında tanımlanan stratejik hedeflerin tematik planlara dönüştürülmesini, bu planların mekânsal karar süreçleriyle bütünleştirilmesini ve ekosistem hizmetleri ile toprak sağlığı göstergelerini içeren gösterge ve eşik değerlerine dayalı değerlendirme mekanizmalarının oluşturulmasını içermektedir. Bu mekanizmalar, gösterge temelli izleme, denetim, yönlendirme ve teşvik süreçleri ile desteklenerek, bilimsel bilginin karar alma süreçlerine sistematik biçimde entegrasyonunu mümkün kılmaktadır. Söz konusu değerlendirme, arazi kullanım planlamasını statik bir düzenleme aracı olmaktan çıkararak, tematik önceliklere ve ekosistem hizmetlerine dayalı, veri temelli ve adaptif bir yönetişim sistemine dönüştürmeyi amaçlamaktadır. Sonuç olarak, Türkiye’de arazi kullanım planlamasının etkinliği, mevcut mevzuatın genişletilmesinden ziyade, E-AKUP hedeflerinin tematik ve ekosistem hizmetleri temelli planlama yaklaşımı ile operasyonelleştirilmesine bağlıdır. Bu çalışma, arazi kullanım planlamasında stratejik hedefler ile uygulama arasındaki boşluğu ortaya koyarak, bu boşluğun kapatılmasına yönelik kavramsal ve uygulanabilir bir çerçeve sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Entegre arazi kullanım planlaması
• 5403 sayılı kanun
• arazi kullanım planlaması
• bilim–politika–hukuk etkileşimi
• toprak sağlığı göstergeleri
• ekosistem hizmetleri

Reassessing integrated land use planning under Law No. 5403 and the 2026 Land Use Planning Regulation in Türkiye: An analysis through Science–Policy–Law interactions

Öz

Land use planning in Türkiye has gained a significant institutional and legal framework through Law No. 5403 on Soil Protection and Land Use and the recently enacted 2026 Land Use Planning Regulation. However, the extent to which this framework is capable of translating the strategic objectives defined within Integrated Land Use Planning (ILUP) into spatial decision-making processes remains a critical issue. This study aims to reassess the land use planning system in Türkiye based on ILUP objectives and their expected outcomes, through the lens of science–policy–law interactions. In this context, mismatches between planning objectives and existing implementation and decision-making mechanisms are examined using a diagnostic approach based on a science–policy–law interaction matrix. The findings indicate that the fundamental challenge in land management in Türkiye is not the lack of data, but rather the insufficient transformation of strategic objectives into thematic plans, ecosystem services–based assessments, and binding decision-making processes. Accordingly, the study proposes a restructuring of land use planning through a goal-oriented approach and introduces a framework for goal-oriented, thematic, integrated land governance. The proposed framework involves translating ILUP strategic objectives into thematic plans, integrating these plans with spatial decision-making processes, and establishing evaluation mechanisms based on indicators and threshold values that incorporate ecosystem services and soil health indicators. These mechanisms are further supported by indicator-based monitoring, enforcement, guidance, and incentive processes, enabling the systematic integration of scientific knowledge into decision-making. This approach aims to transform land use planning from a static regulatory instrument into a data-driven, adaptive governance system based on thematic priorities and ecosystem services. Ultimately, the effectiveness of land use planning in Türkiye depends not on expanding existing legislation, but on operationalizing ILUP objectives through thematic and ecosystem services–based planning approaches. By revealing the gap between strategic objectives and implementation, this study provides both a conceptual and operational framework to bridge this gap.

Anahtar Kelimeler

• Integrated land use planning
• law no. 5403
• land use planning
• science–policy–law interaction
• soil health indicators
• ecosystem services

Kaynakça

1. Baritz R, Wiese L, Verbeke I, Vargas R, 2018. Voluntary guidelines for sustainable soil management: Global action for healthy soils. In International Yearbook of Soil Law and Policy 2017 (pp. 17–36). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-68885-5_3
2. Cash D. W, Clark WC, Alcock F, Dickson NM, Eckley N, Guston DH, Jäger J, Mitchell RB, 2003. Knowledge systems for sustainable development. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 100(14), 8086–8091. https://doi.org/10.1073/pnas.1231332100
3. Cengiz EU, Erpul G, 2025. Achieving land degradation neutrality through integrated land use planning: A comprehensive framework for Türkiye. Turkish Journal of Land Management, 7(2), 83–97. https://doi.org/10.51765/tayod.1629351
4. Corsi S, 2018. Koruyucu tarım: Doğu Avrupa ve Orta Asya’da bulunan yayım uzmanları ve çiftçilere yönelik eğitim kılavuzu. Ankara: Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO).
5. Cowie AL, Orr BJ, Castillo Sanchez VM, Chasek P, Crossman ND, Erlewein A, Louwagie G, Maron M, Metternicht GI, Minelli S, Tengberg AE, Walter S, Welton S, 2018. Land in balance: The scientific conceptual framework for Land Degradation Neutrality. Environmental Science & Policy, 79, 25–35. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2017.10.011
6. Daily GC, Polasky S, Goldstein J, Kareiva PM, Mooney HA, Pejchar L, Ricketts TH, Salzman J, Shallenberger R, 2009. Ecosystem services in decision making: Time to deliver. Frontiers in Ecology and the Environment, 7(1), 21–28. https://doi.org/10.1890/080025
7. Erpul G, 2025. Türkiyede Toprak Sağlığının Korunması: Strateji ve Politika Çerçevesi. EKİN BÜLTENİ, 11 (24 – 34).
8. Erpul G, Akgöz R, 2025. Türkiye’de toprak sağlığı kavramının ülkesel politika ve stratejilere bütünleştirilmesi. Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Dergisi 13(1) 81 – 95

9. Erpul G, Şahin S, İnce K, Küçümen A, Akdağ MA, Demirtaş İ, Çetin E, 2018. Türkiye Su Erozyonu Atlası, Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü Yayınları, ISBN: 978-605-9550-23-9. Ankara.
10. Erpul, G., Akça, E., Kurşun, G., Keskin, S., S. Madenoğlu. 2019. Küresel Toprak Paydaşlığı ve Türkiye Toprak Bilgi Sistemi T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Tarım Reformu Genel Müdürlüğü & Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü. Ocak 2019, Ankara. ISBN: 978-605-7599-04-9.
11. Erpul G, Şahin S, İnce K, Küçümen A, Akdağ MA, Demirtaş İ, Sarıhan B, Çetin E, Şahin S, 2020. Su Erozyonu İl İstatistikleri. Toprak Erozyonu Kontrol Stratejileri (Sürdürülebilir Arazi/Toprak Yönetimi Uygulama ve Yaklaşımları). Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü Yayınları. Ankara.
12. Erpul G, Akça E, Tekin SN, Karaman NA, Canlı P, Morkoç S, Kavaklı Karataş Z, Dursunoğlu FÜ, 2023. Arazi Tahribatının Dengelenmesi Karar Destek Sistemi İl İstatistikleri ve Sürdürülebilir Arazi Yönetimi Yaklaşımları ve Uygulamaları Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü Yayınları. Ankara.
13. FAO, 1993. Guidelines for land-use planning. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
14. FAO, 2019. Sürdürülebilir Toprak Yönetimi Gönüllü Kılavuz İlkeleri. Roma.
15. FAO Türkiye. 2019. Sürdürülebilir Toprak Yönetimi Ulusal Eylem Planı. Ankara 22pp. Lisans CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
16. FAO, ÇEM, 2019–2023. Contributing to Land Degradation Neutrality (LDN) Target Setting by Demonstrating the LDN Approach in the Upper Sakarya Basin for Scaling up at National Level (GCP/TUR/065/GFF). FAO, Rome & ÇEM, Ankara.
17. Folke C, Hahn T, Olsson P, Norberg J, 2005. Adaptive governance of social-ecological systems. Annual Review of Environment and Resources, 30, 441–473. https://doi.org/10.1146/annurev.energy.30.050504.144511 IPBES, 2018a. The IPBES assessment report on land degradation and restoration. Montanarella, L., Scholes, R., and Brainich, A. (eds.). Secretariat of the Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services, Bonn, Germany. 744 pages.
18. IPBES, 2018b. Summary for policymakers of the assessment report on land degradation and restoration of the Intergovernmental SciencePolicy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services. R. Scholes, L. Montanarella, A. Brainich, N. Barger, B. ten Brink, M. Cantele, B. Erasmus, J. Fisher, T. Gardner, T. G. Holland, F. Kohler, J. S. Kotiaho, G. Von Maltitz, G. Nangendo, R. Pandit, J. Parrotta, M. D. Potts, S. Prince, M. Sankaran and L. Willemen (eds.) IPBES secretariat, Bonn, Germany. 44 pages
19. IPBES, 2019. Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES). (2019). Summary for policymakers of the global assessment report on biodiversity and ecosystem services of the Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (S. Díaz, J. Settele, E. S. Brondízio, H. T. Ngo, M. Guèze, J. Agard, A. Arneth, P. Balvanera, K. A. Brauman, S. H. M. Butchart, K. M. A. Chan, L. A. Garibaldi, K. Ichii, J. Liu, S. M. Subramanian, G. F. Midgley, P. Miloslavich, Z. Molnár, D. Obura, A. Pfaff, S. Polasky, A. Purvis, J. Razzaque, B. Reyers, R. Roy)
20. Meyfroidt P, Chowdhury RR, de Bremond A, Ellis EC, Erb KH, Filatova T, Garrett RD, Grove JM, Heinimann A, Kuemmerle T, Kull CA, Lambin EF, Landon Y, le Polain de Waroux Y, Messeri P, Müller D, Nielsen JØ, Peterson GD, Rodriguez García V, Schlüter M, Verburg P H, 2018. Middle-range theories of land system change. Global Environmental Change, 53, 52–67. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2018.08.006
21. Namlı A, Akça E, Akça MO, Aydın G, Erdem DB, Çullu MA, Saygın SD, Erpul G, Kızılkaya R, Ortaş İ, Öztürk HS, Torun MB, Turgay OC, 2025. Sürdürülebilir Toprak Yönetiminin Göstergeleri, Sayfa: 100-125. Türkiye Ziraat Mühendisliği X. Teknik Kongresi. (13-17 Ocak 2025, Ankara).
22. Orr BJ, Cowie AL, Castillo Sanchez V.M, Chasek P, Crossman N.D, Erlewein A, Louwagie G, Maron M, Metternicht G.I, Minelli S, Tengberg A.E, Walter S, Welton S, 2017. Scientific Conceptual Framework for Land Degradation Neutrality. A Report of the Science-Policy Interface. United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD), Bonn, Germany.
23. Reed MS, Stringer LC, Dougill AJ, Perkins JS, Atlhopheng JR, Mulale K, Favretto N, 2015. Reorienting land degradation towards sustainable land management: Linking sustainable livelihoods with ecosystem services in rangeland systems. Journal of Environmental Management, 151, 472–485. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2014.11.010
24. Sanz MJ, de Vente J, Chotte JL, Bernoux M, Kust G, Ruiz I, Almagro M, Alloza JA, Vallejo R, Castillo V, Hebel A, Akhtar-Schuster M, 2017. Sustainable Land Management contribution to successful land-based climate change adaptation and mitigation. A Report of the Science-Policy Interface. United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD), Bonn, Germany.
25. Sarewitz D, Pielke RA, Jr, 2007. The neglected heart of science policy: Reconciling supply of and demand for science. Environmental Science & Policy, 10, 5–16. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2006.10.001
26. Turnhout E, 2009. The effectiveness of boundary objects: The case of ecological indicators. Science and Public Policy, 36(5), 403–412. https://doi.org/10.3152/030234209X442007