MİMARİ YAPILARLA İLGİLİ TARİH MANZUMELERİNDE MEKÂNSAL BAĞLAMIN ESTETİĞİ: NEDİM DİVANI ÖRNEĞİ

Öz Mekan ile insan arasında çift tarafılı bir ilişki vardır. Mekan, insan üzerinde çeşitli duygu ve düşünceler uyandırırken insan da kendi ruhu, algısı ve müdahalesiyle mekanı dönüştürür ve ona yeni bir kimlik kazandırır. Şairin mekana teması ise bu ilişkiyi çok daha farklı boyutlara taşır. Klasik Türk edebiyatında üzerine tarih manzumesi yazılan mimarî yapılar genellikle çeşme, sebil, maksem, hamam ve havuz gibi su yapıları; han, köşk, saray, sahilsaray (yalı) gibi ikamet mekanları; cami, mescit, tekke, dergâh, mektep, kütüphane, hankâh, külliye gibi eğitim ve ibadet mekanlarıdır. Klasik Türk şairi genellikle bânîyi övmek ve ebced hesabıyla tarih düşürmek maksadıyla mimarî yapıların inşasına veya onarımına tarih manzumesi yazar. Bu manzumelerde mimarî yapılardan bahsedilen beyitler, bir mekan olarak bu çalışmanın kapsama alanına girmektedir. Mekan-şair ilişkisi üzerinden bu beyitlere bakıldığında mekanların kelimelerle yeniden inşa edildiği, soyut kavramların mimarî yapılar üzerinde somutlaşıp şairlerin kalemiyle temsilî birer anıt haline geldikleri görülür. Divan edebiyatında tarih manzumesinin en çok yazıldığı dönem XVIII. yüzyıldır. Bu yüzyılda, çok yoğun imar faaliyetlerinin görüldüğü Lale Devri’nde yaşayan, imar edilen bu yapıların içindeki güzelleri kendine has üslubuyla arz-ı endam ettiren Nedim’in, kalemini mimarî yapılara çevirdiğinde onları da bu güzeller gibi hangi ince ve zarif hayallerle çizdiğini göstermek bu çalışmanın amaçlarındandır. Ayrıca taşların üst üste konulmasıyla inşa edilen bu kuru ve yavan yapılara şairin Nedimâne üslubuyla nasıl hayat bahşettiğini göstermeye çalışmak; yine şairin, şiirsel estetiği ikinci plana atan ebced hesabıyla tarih düşürme zorluğunu aşarak tarih manzumelerindeki mekansal bağlamı nasıl estetize ettiğini, böylelikle alanın imge atlasını güncellemeye nasıl bir katkı sunduğunu göstermek de amaçlanan hedefler arasındadır.