A Psychological Examination of Religious Belief Tendencies among Imam Hatip High School Students

Öz

Faith orientations, as products of humanity’s intellectual development throughout history, offer diverse conceptual frameworks for understanding the universe and existence. Movements such as atheism, deism, and agnosticism represent fundamental attitudes toward being, God, knowledge, and belief, thereby shaping both individual and collective worldviews. This article aims to examine, from a psychological perspective, the attitudes of students enrolled in Imam-Hatip High Schools, specialized secondary schools in Türkiye that provide religious education, toward non-theistic belief orientations such as atheism, deism, and agnosticism. In recent years, media discourse has frequently highlighted trends among young people, including the weakening of religious belief, disengagement from traditional religious structures, and a turn toward alternative belief systems. Within this public debate, Imam Hatip High School students are often placed at the center of discussion. In response, this study seeks to investigate such claims of religious disengagement through empirical inquiry conducted in the province of Çorum. The research examines stu-dents’ conceptions of God, prophethood, and the afterlife, as well as their religious practices and perceptions of the aforementioned belief orientations. A qualitative research design was employed, using structured interview questions administered to participants in the same format and sequence. Participants were selected through purposive sampling, and the study sample consisted of 39 students drawn from Imam Hatip High Schools. The data were analyzed using content analysis and descriptive analysis techniques, and the findings were organized into conceptual themes. The results indicate that the majority of participants identify themselves as theists and report belief in God, prophets, and the afterlife; however, their narratives suggest that these beliefs are not consistently reflected in their religious practices. Although students demonstrate conceptual awareness of atheism, deism, and agnosticism, they do not tend to adopt these orientations. Participants generally characterize these belief systems as irrational, inconsistent, and associated with an avoidance of responsibility. The findings further suggest that claims regarding a widespread increase in diverse belief orientations among Imam Hatip High School students are not supported by generalizable evidence. Nevertheless, shortcomings in religious practice and the accompanying feelings of guilt were observed. Overall, this study contributes original, qualitative data to the literature on the psychology of religion by offering an empirically grounded understanding of how various belief orientations are percei-ved within the religious belief structures of students.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of religion
• Faith orientation
• Atheism
• Deism
• Agnostisizm

İmam Hatip Lisesi Öğrencilerinin Dini İnanç Eğilimlerinin Psikolojik Açıdan İncelenmesi

Öz

İnanç eğilimleri, insanlık tarihindeki düşünsel gelişimlerin bir sonucu olarak evren ve varoluşa yönelik farklı kavramsal yaklaşımlar sunmakta; ateizm, deizm ve agnostisizm gibi akımlar ise varlık, Tanrı, bilgi ve inanç alanlarına ilişkin temel tutumları temsil ederek bireylerin ve toplumların dünya görüşlerinin şekillenmesine katkıda bulunmaktadır. Bu makale, Türkiye’de dinî eğitimin uygulandığı özel bir okul türü olan İmam Hatip Liselerinde öğrenim gören öğrencilerin ateizm, deizm ve agnostisizm gibi teistik olmayan inanç eğilimlerine yönelik tutumlarını psikolojik açıdan incelemeyi amaçlamaktadır. Son yıllarda medyada yer alan bazı haberlerde gençler arasında dinî inançta zayıflama, geleneksel dinî yapılardan uzaklaşma ve alternatif inanç sistemlerine yönelme gibi eğilimlere dikkat çekilmekte; bu bağlamda zaman zaman İmam Hatip Lisesi öğrencileri de tartışmaların merkezine konumlandırılmaktadır. Bu çalışmada söz konusu inançsızlaşma iddialarının Çorum ili örneğinde bilimsel yöntemlerle incelenmesi hedeflenmiş; öğrencilerin Tanrı, peygamber ve ahiret tasavvurları ile ibadet pratikleri ve belirtilen dinî akımlara ilişkin algıları değerlendirilmiştir. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş, yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılarak önceden hazırlanan sorular öğrencilere aynı biçimde ve aynı sırayla yöneltilmiştir. Çalışma grubunda amaçlı örnekleme yöntemi tercih edilmiş; iki Proje İmam Hatip Lisesi ile iki geleneksel İmam Hatip Lisesinden toplam 39 öğrenci çalışmaya dâhil edilmiştir. Veriler içerik analizi ve betimsel analiz teknikleriyle çözümlenmiş; bulgular kavramsal temalar altında sınıflandırılmıştır. Elde edilen sonuçlara göre katılımcıların büyük çoğunluğu kendini teist olarak tanımlamakta ve Allah’a, peygamberlere ve ahirete inandıklarını ifade etmektedir; ancak öğrencilerin beyanlarından bu inançların ibadet pratiklerine tam olarak yansımadığı anlaşılmaktadır. Öğrencilerin ateizm, deizm ve agnostisizm kavramlarına ilişkin bilgi sahibi olmalarına karşın, bu görüşleri benimseme eğiliminde olmadıkları tespit edilmiştir. Katılımcılar, bu yaklaşımları çoğunlukla mantıksız, tutarsız ve sorumluluktan kaçış olarak değerlendirmektedir. İmam Hatip Liselerinde farklı inanç eğilimlerinin arttığı yönündeki iddiaların genel geçer bir gerçekliğe dayanmadığı, ancak dinî pratiklere yönelik eksiklikler ve buna bağlı suçluluk duygusunun olduğu belirlenmiştir. Bu çalışma, İmam Hatip Lisesi öğrencileri özelinde gençlerin dinî inanç yapıları üzerinde farklı dinî eğilimlerin etkisini anlamaya yönelik, din psikolojisi literatürüne nitel veri temelli özgün katkılar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din psikolojisi
• İnanç yönelimi
• Ateizm
• Deizm
• Agnostisizm

Kaynakça

1. Aslantatar, N. (2022). Agnostisizm: Tanrı’nın bilinememezlik sorunu. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Aydın, M. S. (1999). Din felsefesi. İzmir İlahiyat Fakültesi Yayınları.
3. Bakış, M. L. (2008). Felsefi bir problem olarak ateizm. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Bedir, F. N. (2017). Yetişkinlerin çocukluk anılarındaki Tanrı imgesinin analizi. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16(32), 717-740.
5. Coşkun, İ. (2018). Ateizm ve İslam kelami açıdan modern çağ ateizminin eleştirisi. Ankara Okulu Yayınları.
6. Coşkunsever, A. (2022). Gelişim ve din psikolojisi açısından ergenlik dönemi ve temel problemleri. Türk Din Psikolojisi Dergisi, 5, 47-80.
7. Creswell, John W. (2017). Araştırma deseni nitel, nicel ve karma yöntem yaklaşımları. (çev. ve ed. S. B. Demir). Eğiten Kitap.
8. Cumhuriyet (t.y.). Cumhuriyet gazetesi. https://www.cumhuriyet.com.tr (Erişim tarihi: Mayıs, 2024).

9. Çalışkanoğlu, Ş. (2018). İmam-Hatip Lisesi öğrencilerinin sorun ve beklentileri (Çorum örneği). (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Çapcıoğlu, İ. (2003). Sosyal değişme sürecinde din ve kadının toplumsal konumu: Kastamonu örneği. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
11. Çayır, C. (2014). Ergenlerin dini inanç şüphe ve dini tutumları üzerine bir araştırma. Bilimname, 27(2), 59-88.
12. Demir, Z. (2019). Ergenlik döneminde dini inanç ve şüpheler ile psikososyal değişkenler arasındaki ilişki üzerine bir alan araştırması: İstanbul örneği. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. Dorman, E. (2017). Tarihsel ve teolojik açıdan deizm ve eleştirisi. Ed. H. Gündoğar. Din Karşıtı Çağdaş Akımlar ve Deizm. (ss. 217-242). Ensar Neşriyat.
14. Erdem, H. (1994). Deizm. [içinde] Diyanet İslam Ansiklopedisi-9. (ss. 109-111). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
15. Erdoğan, H. N. Ö. (2014). Ergenlik döneminin dini ve toplumsal gelişimi. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(1), 153-165.
16. Ertaş, H. (2019). İmam hatip ortaokulu öğrencilerinde peygamber tasavvuru: Niğde örneği. Van İlahiyat Dergisi, 7(10), 21-40.
17. Gacemer, H. (2023). İmam hatip lisesi öğrencilerinin deizm algısı: Denizli ili örneği. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Göcen, G. (2014). Şükür: Pozitif psikolojiden din psikolojisine köprü. Dem Yayınları.
19. Gündoğar, H. (2017). Din karşıtı çağdaş akımlar ve deizm. Ed. V. Sönmez, B. Kıyıcı & M. Yıldız. Deizm: Aklın tanrılaştırılması ya da sorumsuz özgürlük. (ss. 29-40). Ensar Neşriyat.
20. Gündüz, M. M. (2020). Gelişim özellikleri doğrultusunda gençliğin din eğitimi. Şarkiyat, 12(4), 1092-1117.
21. Hançerlioğlu, O. (1977). Felsefe sözlüğü. Remzi Kitabevi.
22. Hançerlioğlu, O. (1979). Felsefe ansiklopedisi kavramlar ve akımlar. Remzi Kitabevi.
23. Harmankaya, M. (2020). Geçmişten günümüze deizm ve deizm üzerine sosyolojik bir araştırma – Dolapoğlu Anadolu Lisesi ve Mahmut Sami Ramazanoğlu Anadolu İHL örneği. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
24. Hökelekli, H. (2005). Din psikolojisi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
25. Hyman, G. (2010). A short history of atheism. I.B. Tauris.
26. İmamoğlu, A. (2011). Üniversite gençliğinde dini inanç ve umutsuzluk ilişkisi. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13(23), 205-244.
27. Kandemir, S. (2022). Lise öğrencilerinde ateizm ve deizm eğilimi üzerine bir araştırma: Konya örneği. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
28. Karataş, C. (2018). Agnostisizm-ateizm ilişkisi. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Kingiz, A. (2024). Lise öğrencilerinde deizm eğilimi üzerine bir araştırma: Tokat örneği. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Osman Paşa Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
30. Koç, G. (2021). Lise öğrencilerinin deizm algısına dair sosyolojik bir araştırma: Başakşehir örneği. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Kutluer, İ. (2003). Laedriyye. [içinde] Diyanet İslam Ansiklopedisi-27. (ss. 41-42). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
32. Mehmedoğlu, A. U. (2011). Tanrı tasavvurları. Ed. Hayati Hökelekli. Din psikolojisi. (ss. 168-190). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
33. Metin, O. & Ünal, Ş. (2022). İçerik analizi tekniği: İletişim bilimlerinde ve sosyolojide doktora tezlerinde kullanımı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 273-294.
34. Odatv (t.y.). Odatv. https://www.odatv.com (Erişim tarihi: Mayıs, 2024).
35. Özkarpuzcu, H. A. (2019). Konya Ilgın ilçe merkezindeki ortaöğrenim gençliğinin din algısı ve dini yaşayışları. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
36. Peker, H. (2012). Din psikolojisi. Çamlıca Yayınları.
37. Rizzito, A. M. (1979). The birth of the living god: A psychoanalytic study. University of Chicago Press.
38. Su, M. (2022). Piaget’nin bilişsel gelişim teorisinin ergenlik dönemi dini gelişim üzerindeki etkileri: Elkind’in yaklaşımı. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 1, 63-82.
39. Uslu, F. (2012). Agnostisizm. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergi-si, 11(21), 5-28.
40. Wolcott, H. F. (1994). Transforming qualitative data: Description, analysis, and interpretation. Sage Publications.
41. Yanmaz, A. N. (2013). MEB imam hatip öğrencilerinin peygamber tasavvuru. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
42. Yapıcı, A. (2007). Ruh sağlığı ve din: Psikososyal uyum ve dindarlık. Karahan Yayınları.
43. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.