Bir Sahneleme Laboratuvarı Olarak Kafatası: Sovyet Avangardından Türk Tiyatrosuna

Öz

Bu çalışma, Nâzım Hikmet’in Kafatası adlı oyununu, 1920’li yıllarda Sovyetler Birliği’nde şekillenen devrimci sanat ortamı ve Vsevolod Meyerhold’un avangard estetiği bağlamında değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Oyun, yazarın Moskova’daki eğitimi sürecinde edindiği ideolojik ve biçimsel formasyonun, Türk tiyatrosundaki özgün ve melez bir izdüşümü olarak konumlandırılmaktadır. Çalışmada, metnin estetik yapısı politik tiyatro, Sovyet “Canlı Gazete” geleneği ve Rus Biçimcilerinin “yadırgatma” kavramı ile ilişkilendirilerek dönemin ortak estetik ikliminin (Zeitgeist) bir ürünü olarak tartışılmaktadır. Çalışmanın ikinci eksenini metnin içerdiği “uyuyan” sahneleme potansiyelinin günümüz tiyatrosundaki yansımaları oluşturmaktadır. Bu kapsamda, oyunun yakın dönemdeki üç farklı prodüksiyonu, Patrice Pavis’in “gösterim çözümlemesi” yöntemi ve göstergebilimsel okuma stratejileri kullanılarak incelenmiştir. Yapılan analizler sonucunda İzmir sahnelemesinin konstrüktivist inşaya, Şişli yorumunun “yoksunluk estetiği” ve Agit-Prop sadeliğine, Antalya yorumunun ise grotesk ve karnavalesk görsel dramaturjiye yaslandığı tespit edilmiştir. Böylelikle Kafatası’nın tarihsel bir belge olmanın ötesinde her dönemde farklı reji stratejileriyle yeniden üretilebilen avangard ve açık uçlu bir yapıya sahip olduğu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Nâzım Hikmet
• Sovyet Avangardı
• Meyerhold
• Gösterim Çözümlemesi
• Politik Tiyatro

Kafatası as an Experimental Site of Performance: From the Soviet Avant-Garde to Turkish Theatre

Öz

This study aims to evaluate Nâzım Hikmet’s play Kafatası within the context of the revolutionary art environment shaped in the Soviet Union in the 1920s and Vsevolod Meyerhold’s avant-garde aesthetics. The play is presented as an original and hybrid projection of the ideological and formal formation the author acquired during his education in Moscow onto Turkish theatre. The study discusses the aesthetic structure of the text as a product of the common aesthetic climate (Zeitgeist) of the period, associating it with political theatre, the Soviet “Living Newspaper” tradition, and the Russian Formalists’ concept of “defamiliarization.” The second axis of the study examines the reflections of the “dormant” staging potential contained in the text in contemporary theatre. In this context, three recent productions of the play are analysed using Patrice Pavis’s “performance analysis” method and semiotic reading strategies. As a result of the analyses, it has been found that the İzmir staging relies on constructivist construction, the Şişli interpretation on the “aesthetics of deprivation” and Agit-Prop simplicity, and the Antalya interpretation on grotesque and carnivalesque visual dramaturgy. Thus, it is shown that Kafatası possesses an avant-garde and open-ended structure that goes beyond being a historical document and can be reinterpreted with different directing strategies in every period.

Anahtar Kelimeler

• Nâzım Hikmet
• Soviet Avant-Garde
• Meyerhold
• Performance Analysis
• Political Theatre

Kaynakça

1. Babayev, E., ed. Nâzım Hikmet: Bütün Eserleri. 8 cilt. Sofya: Narodna Prosveta, 1967-1968. google scholar
2. Bakhtin, Mikhail. Rabelais and His World. Çev. Hélène Iswolsky. Bloomington: Indiana University Press, 1984. google scholar
3. Barthes, Roland. Mythologies. Çev. Annette Lavers. New York: The Noonday Press, 1991. google scholar
4. Bezirci, Asım. Nâzım Hikmet: Yaşamı, Şairliği, Eserleri, Sanatı. İstanbul: Evrensel Basım Yayın, 2007. google scholar
5. Braun, Edward. The Theatre of Meyerhold: Revolution on the Modern Stage. London: Methuen, 1995. google scholar
6. Brecht, Bertolt. “Modern Tiyatro Epik Tiyatrodur.” Epik Tiyatro içinde. Çev. Kamuran Şipal, 38-51. İstanbul: Cem Yayınevi, 1981. google scholar
7. Brecht, Bertolt. Brecht on Theatre: The Development of an Aesthetic. Çev. ve Ed. John Willett. London: Methuen, 1964. google scholar
8. Brecht, Bertolt. The Messingkauf Dialogues. Çev. John Willett. London: Methuen, 1965. google scholar

9. Brecht, Bertolt. Tiyatro İçin Küçük Organon. Çev. Ahmet Cemal. İstanbul: Mitos Boyut Yayınları, 1993. google scholar
10. Dicle, Esra. Ben Yüz Çiçekten Yanayım: Nâzım Hikmet Tiyatrosunda Yenidenyazım Odağında Metinler, Türler, Söylemler. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 2020. google scholar
11. Gladkov, Aleksandr. Meyerhold Speaks, Meyerhold Rehearses. Çev. ve Ed. Alma Law. London: Routledge, 1997. google scholar
12. Göksu, Saime ve Edward Timms. Romantik Komünist: Nâzım Hikmet’in Yaşamı ve Eseri. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011. google scholar
13. Hikmet, Nâzım. Kafatası. İstanbul: Adam Yayınları, 1995. google scholar
14. Hikmet, Nâzım. Sanat, Edebiyat, Kültür, Dil. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008. google scholar
15. Kayser, Wolfgang. The Grotesque in Art and Literature. Çev. Ulrich Weisstein. Bloomington: Indiana University Press, 1963. google scholar
16. Kleberg, Lars. Theatre as Action: Soviet Russian Avant-Garde Aesthetics. Çev. Charles Rougle. London: Macmillan, 1993. google scholar
17. Leach, Robert. Directors in Perspective: Vsevolod Meyerhold. Cambridge: Cambridge University Press, 1989. google scholar
18. Mally, Lynn. “Exporting Soviet Culture: The Case of Agitprop Theater.” Slavic Review 62, no. 2 (2003): 324-342. google scholar
19. Mammadova, Fidan. “Vsevolod Meyerhold ve ‘Büyük Temizlik’ Dönemi.” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 16, no. 43 (2023): 1251-1262. google scholar
20. Marx, Karl. Kapital: Ekonomi Politiğin Eleştirisi. I. Cilt: Sermayenin Üretim Süreci. Çev. Mehmet Selik ve Nail Satlıgan. İstanbul: Yordam Yayınları, 2011. google scholar
21. Meyerhold, Vsevolod. Meyerhold on Theatre. Ed. ve Çev. Edward Braun. Giriş Jonathan Pitches. London: Bloomsbury Methuen Drama, 2016. google scholar
22. Nâzım Hikmet Kültür ve Sanat Vakfı. “Nâzım Hikmet’in Tiyatrosu.” Erişim 14 Mayıs 2025. https://www.nazimhikmet.org.tr/nazim-hikmet/tum-yonleri/tiyatrosu/ google scholar
23. Özdemir, Yusuf Alparslan. “Kafatası.” Türkiye Yazarlar Birliği, 13 Kasım 2022. Erişim 12 Mayıs 2025. https://www.tyb.org.tr/yusuf-alparslan-ozdemir-kafatasi-61912h.htm google scholar
24. Öztürk, Veysel. “Bir Usta Bir Çırak: Nâzım Hikmet ve Meyerhold.” Nâzım Hikmet’le Karşılaşmalar Paneli. Boğaziçi Üniversitesi Nâzım Hikmet Kültür ve Sanat Araştırma Merkezi. İstanbul, 15 Ocak 2019. Erişim 10 Aralık 2025. https://www.naziminhikayesi.com/5-dunya-sairi/oyun-yazari. google scholar
25. Pavis, Patrice. Analyzing Performance: Theater, Dance, and Film. Çev. David Williams. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2003. google scholar
26. Pitches, Jonathan. Vsevolod Meyerhold. London: Routledge, 2003. google scholar
27. Rudnitsky, Konstantin. Russian and Soviet Theatre: Tradition and the Avant-Garde. Çev. Roxane Permar. Ed. Lesley Milne. London: Thames and Hudson, 1988. google scholar
28. Sağlık, Şaban. “Oyun Yazarı Olarak Nâzım Hikmet.” Hece, no. 121 (2007): 361-394. google scholar
29. Sol Haber, “Nâzım Hikmet’in Kafatası Oyunu Halk Sahnesi’nde İlk Gösterimini Yaptı.” 2023. Erişim 10 Mayıs 2025. ( "https://haber.sol.org.tr/haber/nazim-hikmetin-kafatasi-oyunu-halk-sahnesinde-ilk-gosterimini-yapti-363802", ). google scholar