Aristoteles’in Poetikasında Tanımlanan Estetik Arınma (Katharsis) Bağlamında Uygur Budist Dramatik Metni Maitrisimit’in Analizi

Yıl 2025, Sayı: 41, 79 - 94, 19.11.2025

Tamer Temel , Sümeyra Alan , Shamsiddin Usmonov Yulchibayevich

https://doi.org/10.26650/jtcd.1756836

Öz

Bu makalede Aristoteles’in Poetika adlı eserinde ortaya koyduğu katharsis kavramı temel alınarak, eski Uygur Budist drama metni Maitrisimit’in estetik ve dramatik yapısı incelenmektedir. Çalışmada öncelikle Poetika’daki estetik arınma (katharsis) kavramının kuramsal çerçevesi ayrıntılı biçimde açıklanmakta; katharsis’in tragedya bağlamındaki anlamı ve amacı ele alınmaktadır. Ardından, Maitrisimit’in tarihsel ve kültürel bağlamı ile metnin dramatik yapısı analiz edilerek, bu Uygur Budist metninin içerdiği estetik unsurlar ortaya konulmaktadır. Kültürlerarası dramaturji yaklaşımıyla, Maitrisimit’in Aristotelesçi katharsis kavramı perspektifinden okunabilirliği tartışılmaktadır. Bu kapsamda, Maitrisimit’teki sahnelerden örnekler üzerinden merhamet ve korku duygularının estetik işlevi değerlendirilmekte ve izleyicide yaratılan duygusal etkinin “arınma” sağlayıp sağlamadığı incelenmektedir. Farklı kültürel ve dinsel geleneklerden kaynaklanan bu iki olgu arasında kuramsal bir diyaloğun mümkün olup olmadığı tartışılıp, estetik arınma ve kültürlerarası kuram bağlamında çıkarımlar sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Katharsis , Estetik Arınma , Maitrisimit , Uygur Budist Tiyatrosu , Kültürlerarası Dramaturji

Analysis of the Uyghur Buddhist Dramatic Text Maitrisimit in the Context of Aesthetic Purification (Catharsis) Defined in Aristotle’s Poetics

Öz

This article analyzes the aesthetic and dramatic structure of the Old Uyghur Buddhist dramatic text Maitrisimit on the basis of the concept of catharsis as defined in Aristotle’s Poetics. The study first elaborates the theoretical framework of aesthetic purification (catharsis) in the Poetics, examining the meaning and purpose of catharsis in the context of tragedy. It then analyzes Maitrisimit’s historical and cultural background and the dramatic structure of the text, highlighting the aesthetic elements it contains. Through an intercultural dramaturgy approach, the paper discusses whether this Buddhist Uyghur text can be interpreted through the lens of Aristotelian catharsis. In doing so, example scenes from Maitrisimit are used to evaluate the aesthetic function of emotions such as compassion and fear, and to investigate whether the emotional effect produced in the audience leads to a “purification.” It is debated whether a theoretical dialogue is possible between these two phenomena stemming from different cultural and religious traditions, and insights are offered in the context of aesthetic purification and intercultural theory.

Anahtar Kelimeler

Catharsis , Aesthetic Purification , Maitrisimit , Buddhist Uyghur Drama , İntercultural Dramaturgy

Kaynakça

• Akgül, Alphan. "Osmanlı-Türk Romanında Trajik OlaY Örgüsü ve Bir Prototip Olarak Taaşşuk-ı Talât ve Fitnat.” OsmanlI Araştırmaları 1, (2017): 153-174. google scholar
• Ananth, Mahesh. "A Cognitive Interpretation of Aristotle's Concepts of Catharsis and Tragic Pleasure,” International Journal of Art and Art History 2, (2014): 1-33. google scholar
• Aristoteles. Poetika. Çeviren İsmail Tunalı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1987. google scholar
• Bağır, Mehmet. "Aristoteles'in Mimesis Ve Katharsis Kavramları Üzerinden Bir Film İncelemesi: Dogville.” Egemia 2, (2018): 36-55. google scholar
• Bakırcı, Fatih. "UYgurca Bir Sivil HaYat Belgesi: Maitrisimit.” JOTS 2, (2018): 7-23. google scholar
• Barutçu, F. Sema. "Eski Türkçede Buddha'nın 32 Laksanası.” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten 35, (1992): 11-33. google scholar
• Baş, Asuman ."Eski UYgurca Maitrisimit Nom Bitig'in Dili.” Yüksek lisans tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi. google scholar
• Can, HülYa. "Aristoteles'te Katharsis Kavramı”, FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 2, (EyIüI 2006): 63-70. google scholar
• ÇağlaYan, Ezel. "Suratına (In-Yer-Face) TİYatro'da Bir İletişim Şekli: Gölge ve Katarsis.” İstanbul Aydın Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi 7, (2021): 57-64. google scholar
• Demir, Nurettin ve Yılmaz, Emine. "Erken Dönem UYgur EdebİYatı (VIII—XIV. yüzyiI): Nesir.” Türk Edebiyatı Tarihi içinde, ed. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 154-176. İstanbul: Kültür Bakanlığı YaYinları, 2007. google scholar
• EncYclopaedia Britannica Editörleri. "MaitreYa.” Encyclopedia Britannica, YaYın tarihi 30 Ocak, 2025. https://www.britannica.com/topic/ MaitreYa-Buddhism. google scholar
• Ficek, Adam. "Music, Wellbeing and The Philosophical Greeks,” Tonic Music, YaYın tarihi 15 MaYıs, 2025, https://www.tonicmusic.co.uk/ post/afbl91. google scholar
• Hartmann, Jens-Uwe. “Die Schulzugehörigkeit von Maitreyasamitinâtaka und Maitrisimit.” Die Erforschung des Tocharischen und die alttürkische Maitrisimit içinde, editörler YukİYo Kasai, Abdurishid Yakup ve Desmond Durkin-Meisterernst, 37-50. Turnhout: Brepols, 2013. google scholar
• Köroğlu Yetkin, Mevlüde. “Budizm'de MaitreYa Buda İnancı: Mekân Bağlamında Fenomenolojik Bir Analiz.” Tokat İlmiyat Dergisi 13 (Haziran 2025): 90-110. google scholar
• Küçük, Erkan. “Spinoza Felsefesi Işığında Tragedya Sanatının Sophocles'in OYunları Çerçevesinde İncelenmesi.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2010. google scholar
• Mair, Victor H. Painting and Performance Chinese Picture Recitation and It’s Indian Genesis. America: UniverstY of Hawai Press, 1988. google scholar
• MaY, Dolunay. “Sanatsal EYlemin Mimesis Bağlamında İzleYiciYle İlişkisi.” Yüksek lisans tezi, Işık Üniversitesi, 2016. google scholar
• Muller, Friedrich W. K. ve Sieg, Emil. "Maitrisimit und ‘Tocharisch'.” SPAW 16, (1916): 414-416. google scholar
• Osmanoğlu, Ömer. "Andrei TarkovskY'nin Şiirsel AYna'sı.” Falsafa va Sosial-Siyasi Elmlar 1, (2015): 81-104. google scholar
• Özdemir, İlYas. "Aristoteles'te Taklit ve Katharsis Açısından TragedYa.” Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 41, (2018): 209-226. google scholar
• Özsoy Somuncuoğlu, Seda ve Çıvgın, Ayşe Gül. "TragedYanın Kökeni: Tarihsel ve Bağlamsal Bir Değerlendirme” Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları E-Dergisi 11, (Temmuz 2024): 139-156. google scholar
• Öztürk, Ümit ve Çıvgın, AYşe Gül. "Sanatçının Yaratımından Açılan Farklı Sahneler: Aristoteles'ten Platon'a "TragedYa” Ekseninde Bir Geri Dönüş.” Kilikya Felsefe Dergisi 1, (2022): 17-32. google scholar
• Ross, W. David. Aristoteles. Çeviren Ahmet Arslan. İzmir: Ege Üniversitesi YaYınları, 1994. google scholar
• SertkaYa, O. Fikri. "Maitrisimit Nom Bitig.” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten 31-31, (1982-1983): 253-271. google scholar
• SoYer, Aysun. "Dunhuang Bölgesinden Çıkarılan Eski UYgurca Manihaist Metin Parçaları” BABUR Research 3, (2024): 217-238. google scholar
• Şahin, Nida. "Ethos-Pathos DİYalektiğinde YahYa Kemal, AhmetHaşim, Mehmet Akif ve Nazım Hikmet Şiiri ÜzerineBir İnceleme.” Yüksek lisans tezi, İstanbul MedeniYet Üniversitesi, 2024. google scholar
• Tekin, Serdar. "Aristoteles'te TragedYa ve Etik: Poetika Üzerine Notlar” Felsefi Düşün Akademik Felsefe Dergisi 5, (2015): 301-332. google scholar
• Tekin, Şinasi. Uygurca Metinler II. Maytrısimit, Burkancıların Mehdîsi Maitreya ile Buluşma Uygurca İptidaî Bir Dram. Ankara: Sevinç. Matbaası, 1976. google scholar
• Tekin, Şinasi. Maitrisimit Nom Bitig: Die uigurische Übersetzung eines Werkes der buddhistischen Vaibhâsika-Schule. Berlin: Berliner Turfan Texte IX, 1980. google scholar
• Türküm, Sibel ve Akdoğan, Ramazan. "Grupla Psikolojik Danışmada Bir ProfesYonel ve Bir BireY Olarak Lider.” Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi 3, (2007): 123-137. google scholar
• Wilkens, Jens. Handwörterbuch des Altuigurischen Altuigurisch - Deutsch - Türkisch. Deutschland: Universitatsverlag Göttingen, 2021. google scholar
• Wilkens, Jens. "UYgur Budist Metinlerinde UYgulama ve Ritüeller: Bölüm 13: Ön Değerlendirme.” Orta Asya'da Budizm II içinde, ed. YukiYo Kasai ve Henrik H. S0rensen, 430-464. Leiden, Hollanda: Brill, 2022. google scholar
• Yıldız, Hasan. "Platon'un Devlet DİYaloğunda Sanata ve SanatçıYa Bakış Açısı.” Yalova Sosyal Bilimler Dergisi 15, (2017): 199-210. google scholar
• Yıldız, Sümbül Begüm. "UYgurca Maitrisimit'te Asıg Tusu İkilemesi Üzerine.” R&S - Research Studies Anatolia Journal 1, (2018): 281-288. google scholar