The Historical Semantics of Dramatic Genres: How Were the Terms “Facia” and “Hāile” Used in Ottoman Turkish?

Öz

The Ottoman society was acquainted with theater in the Western sense in the 19th century. Concurrently, Turkish equivalents of dramaturgical terms began to appear in written sources. In this context, facia and hāile were the most frequently used concepts in the Ottoman dramatic literature. The concepts in question gradually fell out of use and became obsolete in the Early Republican Period, particularly following the Language Reform. Thus, to make sense of the theatrical and dramatic heritage, one needs to thoroughly understand the terms facia and hāile, which are now found solely in historical texts. Nevertheless, an analysis of available reference works reveals a number of commonly-held errors as well as contradictory explanations and remarks concerning the semantics of these two terms, i.e., which one was used in the sense of drama and which one in the sense of tragedy in Ottoman Turkish. Hence, the present study attempts to elucidate the meanings of the terms facia and hāile in Ottoman Turkish with direct reference to primary sources, that is, as attested by some important texts published from the 1870s to the 1920s.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman theatre
• theatre terms
• tragedy
• drama
• historical semantics

Dramatik Türlerin Tarihsel Semantiği: Osmanlı Türkçesinde “Facia” ve “Hâile” Terimleri Hangi Anlamlarda Kullanıldı?

Öz

Osmanlı İmparatorluğu Batılı tiyatroyla 19. yüzyılda tanıştı. Buna paralel olarak yazılı kaynaklarda tiyatroya özgü terimlerin Türkçe karşılıkları boy göstermeye başladı. Bu bağlamda facia ve hâile, Osmanlı dramatik edebiyatında en çok kullanılan terimlerdi. Söz konusu iki terim, Cumhuriyet’ten sonra Dil Devrimi’ni takip eden süreçte yavaş yavaş kullanımdan düştü. Bu sebeple, geçmiş tiyatro ve dramatik edebiyat birikimini anlamlandırmak, artık sadece tarihsel metinlerde karşımıza çıkan facia ve hâile terimlerinin anlamlandırılmasıyla doğrudan ilişkilidir. Ne var ki güncel başvuru kaynaklarında bu iki terimin anlamlandırılmasına dair, yani Osmanlı Türkçesinde hangisinin dram hangisinin tragedya anlamında kullanıldığı konusunda yaygın hatalar, çelişkili açıklamalar ve yorumlar bulunmaktadır. Bu noktadan hareketle makale, doğrudan doğruya birincil kaynaklara, 1870’lerden 1920’lere dek yayınlanan bazı önemli metinlerin tanıklığına başvurarak facia ve hâile terimlerinin Osmanlı Türkçesinde hangi anlamlarda kullanıldığını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı tiyatrosu
• tiyatro terimleri
• tragedya
• dram
• tarihsel semantik

Kaynakça

1. Adıvar, Halide Edib. “Milli Türk Bedii Makalesi Münasebetiyle Yakup Kadri Bey’e”. Yeni Türk Edebiyatı Metinleri 3/2: Nesir içinde, hazırlayanlar İnci Enginün, Zeynep Kerman, 830-831. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2011. google scholar
2. Ali Nazîmâ ve Faik Reşad. Mükemmel Osmanlı Lugatı. Dersaadet: Hacı Hüseyin Efendi Matbaası, 1319. google scholar
3. Alişanzâde İsmail Hakkı. On Dördüncü Asrın Türk Muharrirleri Dördüncü Defter: Şemseddin Sami Bey. İstanbul: Vatan Kütüphanesi Sahibi Ohannes Ferid, 1311. google scholar
4. And, Metin. Başlangıcından 1983’e Türk Tiyatro Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2014. google scholar
5. Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales (CNRTL), https://www.cnrtl.fr/definition/drame, Son erişim: 20 Ağustos 2025. google scholar
6. Coppee, François. Le pater. Paris: Alphonse Lemerre, 1890. google scholar
7. Coppee, François. Pour la couronne. Paris: Alphonse Lemerre, 1895. google scholar
8. Çetintaş, Mehmet. “Sergüzeşt-i Perviz”, Cogito, no. 54 (Bahar 2008): 283-288. google scholar

9. Dictionnaire de L’Academie française, https://www.dictionnaire-academie.fr/articLe/A8D1975, Son erişim: 20 Ağustos 2025. google scholar
10. Dinç, AbduLkerim. “Tanzimat Dönemi Türk Dramatik Edebiyatı TerimLeri Üzerine”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 7, no. 1 (2018): 176-182. google scholar
11. Diran KeLekyan. Kamus-ı Fransevî: Musavver Türkçeden Fransızcaya Lügat - Dictionnaire Turc-Français. İstanbuL: Mihran Matbaası, 1911. google scholar
12. Esen, Cennet. “Alişanzâde İsmail Hakkı’nın Sanat ve Edebiyat Yazıları”. Yüksek Lisans tezi, Aksaray Üniversitesi, 2017. google scholar
13. Genette, Gerard. Paratexts: Thresholds of Interpretation. İngiLizceye çeviren Jean E. Lewin. UK: Cambridge University Press, 2001. google scholar
14. Hakkı Tevfik. Türkçeden Almancaya Lugat Kitabı: Türkisches-Deutsch Wörterbuch. Leipzig: Otto HoLtze’s Nachfolger, 1917. google scholar
15. Halit Ziya [Uşaklıgil]. “Bir Bedia-ı Sanat”, Yeni Türk Edebiyatı Metinleri 3/1: Nesir, hazırlayan İnci Enginün, Zeynep Kerman, 569-573. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2011. google scholar
16. Halit Ziya [Uşaklıgil]. Fransa Edebiyatının Numune ve Tarihi. İstanbul: Kitapçı Arakel, 1303. google scholar
17. Halit Ziya [Uşaklıgil]. Tarih-i Edebiyat-ı Garbiye: Kısm-ı Sânî [İspanyol Edebiyatı]. İstanbul: Taş baskı, 1329. google scholar
18. Hüseyin Remzi. Lugat-ı Remzi 2. İstanbul: Matbaa-yı Hüseyin Remzi, 1305 [1888]. google scholar
19. İbidan, Zuhal. “1908 Sonrası Millî Facia Türü Oyunlarda II. Abdülhamid Döneminin Temsili”. Doktora tezi, Boğaziçi Üniversitesi, 2022. google scholar
20. Kılıç, Çiğdem. “Tanzimat ve Meşrutiyet Dönemi Oyun Yazarlarında Bir Tiyatro Terimi Sorunu Facia mı, Dram mı, Trajedi mi?”, Sanat Dergisi, no. 29 (2016): 15-28. google scholar
21. Kılıç, Mustafa. “Münif Paşa'nın İlm-i Belâgat-la Rhetorique İsimli Eseri ve Mebâni'l-İnşâ ile Karşılaştırılması”. Yüksek Lisans tezi, Gazi Üniversitesi, 2017. google scholar
22. Kubbealtı Lugatı, https://Lugatim.com/ Son erişim: 20 Ağustos 2025. google scholar
23. Maeterlinck, Maurice. Alladine et Palomides, Interieur, et la Mort de Tintagiles: trois petits drames pour marionnettes. Brüksel: Edmon Deman, 1894. google scholar
24. Maeterlinck, Maurice. “içerde...”. Çeviren Ali Galip. Dergâh, no. 30, (5 Temmuz 1922): 88-91. google scholar
25. Mehmed Bahaeddin. Yeni Türkçe Lugat. İstanbul: Evkaf-ı İslamiye Matbaası, tarihsiz. google scholar
26. Mehmet Salâhî. Kamus-ı Osmanî 2. İstanbul: Mahmut Bey Matbaası, 1313 [1896]. google scholar
27. Muallim Naci ve Müctecâbizâde İsmet. Lugat-ı Naci. İstanbul: 1899. google scholar
28. Mütercim Âsım Efendi, el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît: Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi, hazırlayanlar Mustafa Koç, Eyyüp Tanrıverdi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013. google scholar
29. Namık Kemal. “Mukaddime-i Celâl”, Yeni Türk Edebiyatı Metinleri 4: Eser Tanıtma ve Önsözler içinde, hazırlayanlar İnci Enginün, Zeynep Kerman, 144-159. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2011. google scholar
30. Nutku, Özdemir. Dram Sanatı (Tiyatroya Giriş). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları, 1983. google scholar
31. Nutku, Özdemir. Darülbedayi’den Şehir Tiyatrolarına. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015. google scholar
32. Ömer Faik. Almancadan Türkçeye Lugat Kitabı: Deutsch-Türkisches Wörterbuch. Dersaadet: Matbaa-yı Osmaniye, 1314 [1898]. google scholar
33. Özgül, M. Kayahan. XIX. Asrın Benzersiz Bir Politekniği Münif Paşa. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014. google scholar
34. Öztürk, Furkan. “Sunuş”, Recaizâde Mahmut Ekrem, Ta’lim-i Edebiyyât: Eleştirel Basım, hazırlayan Furkan Öztürk, 13-24. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2016. google scholar
35. Patton, Michael Quinn. Nitel Araştırma ve Değerlendirme Yöntemleri, çeviri editörleri M. Bütün, S. B. Demir. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 2018. google scholar
36. Poyraz, Türkân ve Nurnisa Tuğrul. Tiyatro Bibliyografyası (1859-1928). Ankara: Milli Kütüphane Yayınları, 1967. google scholar
37. Raif Necdet, Yeni Resimli Türkçe Kamus. İstanbul: Maarif Kütüphanesi, 1927. google scholar
38. Recaizâde Mahmut Ekrem. “Atala Mukaddimesi”, Yeni Türk Edebiyatı Metinleri 4: Eser Tanıtma ve Önsözler içinde, hazırlayanlar İnci Enginün, Zeynep Kerman, 229-230. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2011. google scholar
39. Recaizâde Mahmut Ekrem. Ta’lim-i Edebiyyât: Eleştirel Basım, hazırlayan Furkan Öztürk. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2016. google scholar
40. SaLih Fuat. “Şekspir ve Otello Hakkında”, İçtihat, no. 114 (14 Temmuz 1914): 261-264. google scholar
41. Şemseddin Sami. Kamus-ı Fransevî: Dictionnaire Français-Turc. [1. basım] İstanbul: Mihran Matbaası, 1882-1883. google scholar
42. Şemseddin Sami. Kamus-ı Fransevî: Türkçeden Fransızcaya Lügat - Dictionnaire Turc-Français. İstanbul: Mihran Matbaası, 1883-1885. google scholar
43. Şemseddin Sami. Kamus-ı Türkî. İstanbuL: İkdam Matbaası, 1899. google scholar
44. Şemseddin Sami. Resimli Kamus-ı Fransevî: Dictionnaire Françals-Turc lllustre. [3. basım] İstanbul: Mihran Matbaası, 1901. google scholar
45. Taner, Haldun, Metin And ve Özdemir Nutku. Tiyatro Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu, 1966. google scholar
46. Tietze, Andreas. Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati 2; 3, editörler Emine Yılmaz, Nurettin Demir. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2023. google scholar
47. Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe Sözlük. https://sozLuk.gov.tr/ Son erişim: 20 Ağustos 2025. google scholar
48. Uslu, M. Fatih. Çatışma ve Müzakere: Osmanlı’da Türkçe ve Ermenice Dramatik Edebiyat. İstanbul: Aras Yayıncılık, 2025. google scholar