Evrensel Mitten Yerel Belleğe: Türk Tiyatrosunda Troya Anlatısının Yeniden İnşası

Öz

Bu çalışma, Troya mitinin Türk tiyatrosundaki yeniden inşasını kültürel bellek, mit teorisi ve temsil politikası perspektiflerinden incelemektedir. Ülkü Ayvaz'ın Troya'yı Özlüyorum (1993), Güngör Dilmen'in Troya İçinde Vurdular Beni (1997) ve Savaş Aykılıç'ın Troya Geçilmez (2002) adlı oyunları, Jan Assmann'ın hypolepse kavramı, Claude Lévi-Strauss'un yapısal mit analizi ve Homi Bhabha'nın melezlik teorisi çerçevesinde çözümlenmiştir. Analiz, üç oyunun Homeros'un Yunan merkezli anlatısını eleştirel biçimde devralarak Anadolu perspektifinden yeniden yorumladığını ortaya koymaktadır. Dilmen’in tragedya formunu dönüştürmesi, Aykılıç’ın epik tiyatronun yabancılaştırma teknikleriyle metni kurması ve Ayvaz’ın postmodern bir bellek oyunu kurgulaması nedeniyle her oyun, farklı dramatik biçimler aracılığıyla ortak bir kültürel sahiplenme stratejisi izlemektedir. Çalışma, Troya mitinin Türk tiyatrosunda statik bir miras olarak değil, kültürel kimlik inşasının, hegemonik anlatıların eleştirisinin ve kolektif belleğin yeniden üretiminin dinamik bir aracı olarak işlev gördüğünü göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Troya Miti
• Kültürel Bellek
• Hypolepse
• Türk Tiyatrosu
• Temsil Politikası

From Universal Myth to Local Memory: The Reconstruction of the Troy Narrative in Turkish Theatre

Öz

This study examines the reconstruction of the Trojan myth in Turkish theatre through cultural memory, myth theory, and the politics of representation. The plays Troya'yı Özlüyorum (1993) by Ülkü Ayvaz, Troya İçinde Vurdular Beni (1997) by Güngör Dilmen, and Troya Geçilmez (2002) by Savaş Aykılıç are analysed using Jan Assmann's concept of hypolepsis, Claude Lévi-Strauss's structural myth analysis, and Homi Bhabha's hybridity theory. The analysis reveals that all three plays critically engage with Homer's Greek-centred narrative and reinterpret it from an Anatolian perspective. Dilmen transforms the tragic form, Aykılıç employs epic theatre's alienation techniques, and Ayvaz constructs a postmodern memory play—all of which pursue a shared cultural appropriation strategy. The study argues that the Trojan myth functions in Turkish theatre as a dynamic instrument for cultural identity formation, critique of hegemonic narratives, and reproduction of collective memory.

Anahtar Kelimeler

• Trojan Myth
• Cultural Memory
• Hypolepsis
• Turkish Theatre
• Politics of Representation

Kaynakça

1. Ahıska, Meltem. "Occidentalism: The Historical Fantasy of the Modern." The South Atlantic Quarterly 102, no. 2/3 (2003): 351-379. google scholar
2. And, Metin. 50 Yılın Türk Tiyatrosu. İstanbul: İş Bankası Yayınları, 1973. google scholar
3. Aristoteles. Poetika. Çeviren İsmail Tunalı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1999. google scholar
4. Assmann, Aleida. "Cultural Memory and Western Civilization." Historiografias 6, (2013): 150-156. google scholar
5. Assmann, Jan. Kültürel Bellek. Çeviren Ayşe Tekin. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2015. google scholar
6. Aykılıç, Savaş. Toplu Oyunları 2. İstanbul: Mitos-Boyut Yayınları, 2003. google scholar
7. Ayvaz, Ülkü. Toplu Oyunları 3. İstanbul: Mitos-Boyut Yayınları, 2009. google scholar
8. Bhabha, Homi K. Kültürel Konumlanış. Çeviren Tahir Uluç. İstanbul: İnsan Yayınları, 2016. google scholar

9. Dilmen, Güngör. Toplu Oyunları 5. İstanbul: Mitos-Boyut Yayınları, 2000. google scholar
10. Eliade, Mircea. Kutsal ve Din Dışı. Çeviren Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: Gece Yayınları, 1991. google scholar
11. Eliade, Mircea. Ebedi Dönüş Mitosu. Çeviren Ümit Altuğ. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 1994. google scholar
12. Enginün, İnci. Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2005. google scholar
13. Erbek, İstek Serhan. "Erken Cumhuriyet Dönemi Tiyatro Oyunlarında Köken ve Medeniyet Miti." Tiyatro Eleştirmenliği ve Dramaturji Bölümü Dergisi 30, (2020): 17-34. google scholar
14. Erhat, Azra. Mavi Anadolu. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1969. google scholar
15. Erll, Astrid. "Travelling Memory." Parallax 17:4, (2011): 4-18. google scholar
16. Eyuboğlu, Sabahattin. Mavi ve Kara. İstanbul: Çağdaş Yayınları, 1994. google scholar
17. Fanon, Frantz. Yeryüzünün Lanetlileri. Çeviren Şen Süer. İstanbul: Versus Kitap, 2007. google scholar
18. Halbwachs, Maurice. Hafızanın Toplumsal Çerçeveleri. Çeviren Büşra Uçar. Ankara: Heretik Yayınları, 2016. google scholar
19. Hall, Stuart. Temsil. Çeviren İdil Dündar. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2017. google scholar
20. Hutcheon, Linda ve Siobhan O'Flynn. A Theory of Adaptation. 2. baskı. London and New York: Routledge, 2013. google scholar
21. Lévi-Strauss, Claude. Yaban Düşünce. Çeviren Tahsin Yücel. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1994. google scholar
22. Lévi-Strauss, Claude. Mit ve Anlam. Çeviren Gökhan Yavuz Demir. İstanbul: İthaki Yayınları, 2013. google scholar
23. Lévi-Strauss, Claude. "The Structural Study of Myth." Journal of American Folklore 68, no. 270 (1955): 428-444. google scholar
24. Nora, Pierre. "Between Memory and History: Les Lieux de Memoire." Representations 26, (1989): 7-24. google scholar
25. Nora, Pierre. Hafıza Mekanları. Çeviren Mehmet Emin Özcan. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2006. google scholar
26. Paksoy, Banu Kılan. Tragedya ve Siyaset. İstanbul: Mitos-Boyut Yayınları, 2011. google scholar
27. Said, Edward. Oryantalizm. Çeviren Nezih Uzel. İstanbul: İrfan Yayımcılık, 1998. google scholar
28. Segal, Robert A. Mit. Çeviren Nursu Örge. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2012. google scholar
29. Spivak, Gayatri Chakravorty. Madun Konuşabilir mi?. Çeviren Emre Koyuncu. Ankara: Dipnot Yayınları, 2016. google scholar
30. Turner, Victor. From Ritual to Theatre. New York: Paj Publications, 1982. google scholar