VILFREDO PARETO’NUN ELİTLERİN DOLAŞIMI TEORİSİNİN ELEŞTİREL DEĞERLENDİRMESİ

Öz

Toplumların yapısı doğası gereği eşitsizlik üzerine kuruludur. Tarih boyunca her toplumda yöneten azınlık ve yönetilen çoğunluk olgusu bir gerçeklik olarak gözlemlenmiştir. Karl Marks’ın sınıfsız toplum ideali, pratikte sosyalizmin dahi kendi içinden yeni elit gruplar üretmesi gerçeğiyle sınanmıştır. Bu durum, elit teorisinin temel sorularını gündeme getirmektedir: Her toplumda yönetici azınlığın ortaya çıkış nedeni nedir? Bu azınlığı sistem mi üretmektedir, yoksa toplumsal örgütlenmenin kaçınılmaz bir sonucu mudur? Demokrasi, bu azınlık-çoğunluk ilişkisini dönüştürmekte midir, yoksa yalnızca yeni bir elit değişimini mi mümkün kılmaktadır? Çalışmada, klasik elit teorisinin önde gelen temsilcileri olan Vilfredo Pareto, Gaetano Mosca ve Robert Michels’in görüşleri çerçevesinde bu sorular ele alınmaya çalışılmakta, özellikle Pareto’nun elitlerin dolaşımı tezi, toplumsal tabakalaşma ve dikey hareketlilik bağlamında incelenerek demokrasiyle ilişkisi tartışılmaktadır. Böylece klasik elitist düşüncenin demokrasi karşısındaki eleştirel tutumu yeniden değerlendirilmektedir. Çalışma, Pareto’nun dolaşım kavramının yalnızca elitlerin yer değiştirmesini değil, mevcut elitin yeni unsurları bünyesine katma biçiminde bir bütünleşmeyi ifade ettiğini göstermektedir. Pareto’nun analizleri demokratik sistemlerdeki oligarşik eğilimleri görünür kılmakta, ancak elit gücünün sınırlandırılabileceği kurumsal mekanizmalar dikkate alındığında tamamlanması gereken bir perspektif sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• toplumsal hareketlilik
• elitizm
• demokrasi
• Pareto
• poliarşi

CRITICAL EVALUATION OF VILFREDO PARETO'S THEORY OF THE CIRCULATION OF ELITES

Öz

The structure of societies is inherently based on inequality. Throughout history, the existence of a ruling minority and a governed majority has been a persistent reality. Karl Marx’s ideal of a classless society has, in practice, been challenged by the emergence of new elite groups even within socialist systems. This persistent division raises key questions central to elite theory: What explains the emergence of ruling minorities? Are elites produced by systemic forces or by the inherent organization of social life? Does democracy genuinely transform this relationship, or merely facilitate the rotation of elites? This study addresses these questions through the perspectives of the classical elite theorists Vilfredo Pareto, Gaetano Mosca, and Robert Michels. In particular, Pareto’s theory of the circulation of elites is analyzed in relation to social stratification and vertical mobility, emphasizing its implications for democratic theory. The analysis reveals that Pareto’s concept of circulation extends beyond elite replacement to encompass an integrative process through which existing elites absorb new members. While Pareto’s framework illuminates the oligarchic tendencies of democratic systems, it also remains incomplete when considering institutional mechanisms capable of limiting elite power.

Anahtar Kelimeler

• Social mobility
• elitism
• democracy
• Pareto
• Polyarchy

Kaynakça

1. Ağaoğulları, M. A. (2015). Halk: Devrim. M. A. Ağaoğulları (Ed.), Sokrates’ten Jakobenlere Batı’da siyasal düşünceler (6. Baskı, s. 525-596) içinde. İletişim Yayınları.
2. Aron, R. (1973). Toplumbilim düşüncesinde ana akımlar: Pareto, Weber, Durkheim. (F. Yalım Çev.). Ağaç-iş Matbaası. (Orijinal eserin basım tarihi 1967).
3. Aydın, K. (2018). Max Weber, eşitsizlik ve toplumsal tabakalaşma. Journal of Economy Culture and Society, 57(1), 245-267, https://doi.org/10.26650/JECS414077.
4. Bierstedt, R. (2010). 18. yüzyılda sosyolojik düşünce, T. Bottomore ve R. Nisbet (Ed.), Sosyolojik çözümlemenin tarihi. M. Tunçay ve A. Uğur (Haz.), (U. Kocabaşoğlu, Çev.). (2. Baskı, s. 21-58.) içinde. Kırmızı Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1979)
5. Bobbio, N. (1972). On Mosca and Pareto. Librairie Droz.
6. Bottomore, T. (1996). Seçkinler ve toplum (2. Baskı). (E. Mutlu, Çev.). Gündoğan Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1964).
7. Bowens, M. (2020). The open society and its challenges. M. Bovens ve M. Düwell (Ed.), The open society and its future: Think paper series 1 (s. 5-11) içinde. Institutions for Open Society Utrech University.
8. Chancel, L., Piketty, T., Saez, E. ve Zucman, G. (2022). World inequality report 2022. World Inequality Lab. Çağla, C. (2010). Siyaset bilimi. Omnia.

9. Dahl, R. (1956). A preface to democratic history. The University of Chicago Press.
10. Dahl, R. (1971). Poliarchy: Participation and opposition. Yale University Press.
11. Daver, B. (1965). Az gelişmiş ülkelerde siyasi elit. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 20(2), 517-535. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000000561
12. Demir, Ö. ve Acar, M. (2002). Sosyal bilimler sözlüğü. Adres Yayınları.
13. Dunford, R., Su, Q., Tamang, E. ve Wintour, A. (2014). The pareto principle. The Plymouth Student Scientist, University of Plymouth, 7(1), 140–148. https://doi.org/10.24382/swfr-wr17
14. Duverger, M. (2017). Siyaset sosyolojisi (11. Baskı). (Ş. Tekeli, Çev.). Varlık Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1973).
15. Edgar, A. ve Sedgwick, P. (2007). Kültürel kuramda anahtar kavramlar. (M. Karaşahan, Çev.). Açılım Kitap. (Orijinal eserin basım tarihi 2002).
16. Giddens, A. (2012). Sosyoloji. (C. Güzel (Haz.). (E. Rızvanoğlu, Çev.) Kırmızı Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 2006).
17. Giddens, A. (2014). Kapitalizm ve sosyal teori (5. Baskı). (Ü. Tatlıcan, Çev.). İletişim Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1984).
18. Giddens, A. ve Sutton, P. W. (2014). Sosyolojide temel kavramlar. (A. Esgin, Çev.). Phoenix Yayınevi. (Orijinal eserin basım tarihi 2014).
19. Goertz, G. (2006). Social science concepts. Princeton University Press.
20. Gökberk, M. (1967). Felsefe tarihi (2. Baskı). Bilgi Yayınevi.
21. Heywood, A. (2015). Siyasetin temel kuramları (2. Baskı). (H. Özler, Çev.). Liberte Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 2000).
22. Heywood, A. (2016). Siyasetin ve uluslararası ilişkilerin temel kavramları. (F. Bakırcı, Çev.). BB101 Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 2015).
23. High Pay Center. (2024). Global billionaire wealth grows by $2 trillion in past year. https://highpaycentre.org/global-billionaire-wealth-grows-by-2-trillion-in-past-year/#:~:text=The%20findings%20of%20the%20list,increase%20in%20just%20one%20year adresinden 29 Ekim 2025 tarihinde alınmıştır.
24. Juran. (2019). Pareto principle (80/20 Rule) and pareto analysis guide. https://www.juran.com/blog/a-guide-to-the-pareto-principle-80-20-rule-pareto-analysis/ adresinden 20 Ağustos 2024 tarihinde alınmıştır.
25. Kendall, D. E. (2001). Sociology in our times. Wadsworth/Thompson Learning.
26. Kışlalı, A. T. (1987). Siyaset bilimi. Ankara Üniversitesi Basın Yayın Yüksekokulu Yayınları.
27. Kongar, E. (2010). Toplumsal değişme kuramları ve Türkiye gerçeği. (14. Baskı). Remzi Kitabevi.
28. La Boétie, de E. (2011). Gönüllü kulluk üzerine söylev (3. Baskı). (M. A. Ağaoğulları, Çev.). İmge Kitabevi. (Orijinal eserin basım tarihi 1971).
29. Longman Dictionary of Contemporary English. (2006). Elite (8. Baskı). Pearson Education Limited Essex.
30. Lukes, S. (2010). İktidar ve otorite, T. Bottomore ve R. Nisbet (Ed.), Sosyolojik çözümlemenin tarihi. M. Tunçay ve A. Uğur (Der.). (S. Tekay, Çev.). (2. Baskı, s. 681-725) içinde. Kırmızı Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1979).
31. Machiavelli, N. (2005). Prens. (H. Mutluay, Çev.). Bordo Siyah Klasik Yayınlar. (Orijinal eserin basım tarihi 1532).
32. Michels, R. (2021). Siyasi partiler: Modern demokrasideki oligarşik eğilimlerin sosyolojik incelemesi. (İ. Sipahi, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1915).
33. Mosca, G. (2013). Siyaset biliminin temelleri. (H. İlhan, Çev.). Altay Yayıncılık. (Orijinal eserin basım tarihi 1972).
34. Online Etymology Dictionary. (2020). Elite. https://www.etymonline.com/word/elite adresinden 21 Haziran 2024 tarihinde alınmıştır.
35. Orum, M. A. ve Dale, G. J. (2016). Siyaset sosyolojisi: Günümüz dünyasında iktidar ve katılım. (İ. Kaya, Çev.). Say Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 2009).
36. Oxfam International. (2020). World’s billionaires have more wealth than 4.6 billion people. https://www.oxfam.org/en/press-releases/worlds-billionaires-have-more-wealth-46-billion-people adresinden 25 Aralık 2022 tarihinde alınmıştır.
37. Oxford English Dictionary. (2018). Elite. https://www.oed.com/dictionary/elite_n1?tl=true adresinden 21 Haziran 2024 tarihinde alınmıştır.
38. Pareto, V. (2016). Demokrasinin dönüşümü. (K. Z. Tezer, Çev.). Pinhan Yayıncılık. (Orijinal eserin basım tarihi 1984).
39. Pareto, V. (2018). Seçkinlerin yükselişi ve düşüşü: Kuramsal bir sosyoloji uygulaması (5. Baskı). (M. Z. Doğan, Çev.). Doğu Batı Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1901).
40. Piano, N. (2020). Elites And democracy: Italian elite theory, American political science and the problem of plutocracy [Yayımlanmamış doktora tezi]. Chicago Üniversitesi.
41. Platon. (2005). Devlet. (C. Saraçoğlu ve V. Atayman, Çev.). Bordo Siyah Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 2000).
42. Rousseau, J. J. (2002). İnsanlar arasındaki eşitsizliğin kaynağı (7. Baskı). (R. N. İleri, Çev.). Say Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1755).
43. Rousseau, J. J. (2015). Toplum sözleşmesi (4. Baskı). (A. Alper, Çev.). Oda Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1762).
44. Saunders, P. (1990). Social class and stratification. Routledge.
45. Silva, R. D. (2022). Gramsci and intellectuals, from organic to Lorian: A facet to think about Bolsonarism. SciELO Preprints, Educação em Revista, 38, e39479. https://doi.org/10.1590/0102-4698368539479T.
46. Slattery, M. (2014). Sosyolojide temel fikirler (6. Baskı). Ü. Tatlıcan ve G. Demiriz (Haz.). Ü. Tatlıcan (Ed.). (Ö. Balkız, Ü. Tatlıcan, H. Harlak, G. Demiriz, C. Özdemir ve Ş. Özkan, Çev.). Sentez Yayıncılık. (Orijinal eserin basım tarihi 2003).
47. Tarascio, J. V. (1966). Pareto's methodological approach to economics: A study in the history of some scientific aspects of economic thought [Yayımlanmamış doktora tezi]. Rice Üniversitesi Houston Texas.
48. Turner, J. H., Beegley, L. ve Powers, C. H. (2012). Sosyolojik teorinin oluşumu (2. Baskı). (Ü. Tatlıcan, Çev.). Sentez Yayıncılık. (Orijinal eserin basım tarihi 2007).
49. Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük. (2005). Seçkin (10. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
50. Üstel, F. (1999). Yurttaşlık ve demokrasi. Dost Kitabevi Yayınları.
51. Vergin, N. (2017). Siyasetin sosyolojisi: Kavramlar, tanımlar, yaklaşımlar. (11. Baskı). Doğan Kitap.
52. Yalçınkaya, A. (2015a). Büyük Sokratesçi okullar ve siyaset. M. A. Ağaoğulları (Ed.), Sokrates’ten Jakobenlere Batı’da siyasal düşünceler (6. Baskı, s. 91-152) içinde. İletişim Yayınları.
53. Yalçınkaya, A. (2015b). Devlet. M. A. Ağaoğulları (Ed.), Sokrates’ten Jakobenlere Batı’da siyasal düşünceler (6. Baskı. s. 355-400) içinde. İletişim Yayınları.
54. Yale Law School. (2008). Declaration of the rights of man-1789. https://avalon.law.yale.edu/18th_century/rightsof.asp adresinden 25 Aralık 2022 tarihinde alınmıştır.
55. Wallace, A. R. ve Wolf, A. (2012). Çağdaş sosyoloji kuramları: Klasik geleneğin genişletilmesi (3. Baskı). (L. Elburuz ve M. R. Ayas, Çev.). Doğu Batı Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1998).
56. Weber, M. (1986). Sosyoloji yazıları. (T. Parla, Çev.). Hürriyet Vakfı Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1958). Wight, J. B. (1953). Amerika Birleşik Devletleri tarihinin ana hatları. Tan Matbaası.
57. Wood, E. M. (2003). Kapitalizm demokrasiye karşı. (Ş. Artan, Çev.). İletişim Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 2000).