FROM COMMERCIAL PRIVILEGES TO LOSS OF SOVEREIGNTY: CAPITULATIONS IN THE OTTOMAN EMPIRE

Öz

This study examines the concept of capitulations, which has affected many states throughout history, from a historical perspective and within the framework of economic sociology. The research first investigates the origin, definition, and historical development of capitulations; then, it analyzes their economic, political, legal, and social effects on the Ottoman Empire. The study is based on document analysis, a qualitative research method. The findings show that capitulations date back to earlier periods and were first granted to foreign states in the Ottoman Empire during the reign of Murad I. It has been determined that the scope of the capitulations granted to Venice and Genoa was expanded during the reign of Mehmed II, and that those granted to France during the reign of Suleiman the Magnificent reached their most comprehensive form. Furthermore, it has been determined that the time limit on capitulations was removed with the capitulations granted during the reign of Mahmud I. Initially granted during periods when the Ottoman Empire was strong to ensure economic revitalization and to create a balance in foreign policy, capitulations acquired a permanent character, limiting sovereignty as the state weakened. Capitulations profoundly affected the Ottoman economy; The inability to repay debts due to increasing domestic and foreign borrowing led to the establishment of the Public Debt Administration. During this process, the state largely lost its authority to collect taxes; economic dependence triggered domestic and foreign rebellions. At the societal level, unemployment, public order problems, and increased migration from rural areas to cities created serious sociological and structural problems in urban areas.

Anahtar Kelimeler

• Capitulations
• Ottoman Economy
• Economic Sociology
• Center-Periphery Relations
• Economic Dependence

Etik Beyan

This study has been prepared in accordance with the principles of scientific research and publication ethics. The research process does not include any human or animal experiments requiring ethical committee approval; data were obtained and reported within the framework of honesty and transparency. All sources used in the study are properly cited.

Teşekkür

I would like to express my gratitude to my wife Gamze, my children Elif Rüya and Osman Mert, and to the esteemed Assoc. Prof. Dr. Ufuk ÖZCAN and Prof. Dr. Hacı DURAN for their support in this matter.

TİCARİ İMTİYAZLARDAN EGEMENLİK KAYBINA: OSMANLIDA KAPİTÜLASYONLAR

Öz

Bu çalışmada, tarihsel süreç boyunca birçok devleti etkileyen kapitülasyon kavramı, tarihsel bir perspektif ve iktisat sosyolojisi çerçevesinde ele alınmıştır. Araştırmada öncelikle kapitülasyonların kökeni, tanımı ve tarihsel gelişimi incelenmiş; ardından Osmanlı Devleti üzerindeki ekonomik, siyasi, hukuki ve toplumsal etkileri analiz edilmiştir. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesine dayanmaktadır. Elde edilen bulgular, kapitülasyonların kökeninin eski dönemlere uzandığını ve Osmanlı Devleti’nde ilk kez I. Murat döneminde yabancı devletlere tanındığını göstermektedir. II. Mehmet döneminde Venedik ve Ceneviz’e verilen kapitülasyonların kapsamının genişletildiği, Kanuni Sultan Süleyman döneminde Fransa’ya tanınan kapitülasyonların ise en kapsamlı yapıya ulaştığı tespit edilmiştir. Ayrıca I. Mahmut döneminde verilen kapitülasyonlarla süre sınırlamasının kaldırıldığı belirlenmiştir. Başlangıçta Osmanlı Devleti’nin güçlü olduğu dönemlerde ekonomik canlanmayı sağlamak ve dış politikada denge unsuru oluşturmak amacıyla verilen kapitülasyonların, devletin zayıflamasıyla birlikte egemenliği sınırlayan ve kalıcı bir nitelik kazandığı sonucuna ulaşılmıştır. Kapitülasyonlar, Osmanlı ekonomisini derinden etkilemiş; artan iç ve dış borçlanma sonucunda borçların ödenememesi Düyûn-ı Umûmiye İdaresinin kurulmasına yol açmıştır. Bu süreçte devlet, vergi toplama yetkisini dahi büyük ölçüde kaybetmiş; ekonomik bağımlılık, iç ve dış isyanları tetiklemiştir. Toplumsal düzeyde ise işsizlik, asayiş sorunları ve kırdan kente göçün artmasıyla kentlerde ciddi sosyolojik ve yapısal problemler ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kapitülasyonlar
• Osmanlı Ekonomisi
• İktisat Sosyolojisi
• Merkez–Çevre İlişkileri
• Ekonomik Bağımlılık

Etik Beyan

Bu çalışma, bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun olarak hazırlanmıştır. Araştırma sürecinde etik kurul izni gerektiren herhangi bir insan veya hayvan deneyi içermemekte, veriler dürüstlük ve şeffaflık ilkeleri çerçevesinde elde edilmiş ve raporlanmıştır. Çalışmada kullanılan tüm kaynaklar usulüne uygun şekilde atıf verilerek belirtilmiştir.

Teşekkür

Bu konuda bana desteklerinden dolayı eşim Gamze çocuklarım Elif Rüya ve Osman Mert'e ve çok değerli Doç.Dr. Ufuk ÖZCAN ve Prof. Dr. Hacı DURAN'a teşekkürlerimi sunarım.

Kaynakça

1. Apaydın, B. (2009). Kapitülasyonların Osmanlı-Türk adli ve idari modernleşmesine etkisi [Doktora tezi, İstanbul Kültür Üniversitesi]. https://openaccess.iku.edu.tr/entities/publication/5767a455-836f-4695-a446-92c798d877de
2. Kısa, A. (2019). Osmanlı Devleti’nde bayındırlık faaliyetleri (1908–1918): Kapitülasyonlar, imtiyazlar, anonim şirketler [Doktora tezi, Akdeniz Üniversitesi]. http://dspace.akdeniz.edu.tr/handle/123456789/4541
3. Özcan, U. (2025). Durkheim ve Gökalp’te solidarizm savunusu ve sosyalizm eleştirisi. Sosyologca, (29), 117–125.
4. Pamir, A. (2002). Kapitülasyon kavramı ve Osmanlı Devleti’ne etkileri. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 51(2), 79-119. https://doi.org/10.1501/Hukfak_0000000565
5. Sağlam, S. (2004). Ziya Gökalp’te solidarizm ve millî iktisat. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (1), 67–84. https://izlik.org/JA59ZF59CF
6. Sarıbal, İ. ve Ceyhan, M. (2020). Kapitülasyon hukukuna bir bakış: Doktor Davud Selim’in tereke meselesi. Journal of History School, 46, 1508–1524. http://dx.doi.org/10.29228/joh.43184
7. Türk Dil Kurumu. (2025). Kapitülasyon. https://sozluk.gov.tr/?ara=kapit%C3%BClasyon adresinden 04 Mart 2026 tarihinde alınmıştır.
8. Türkmen, Z. (1995). Osmanlı Devleti’nde kapitülasyonların uygulanışına toplu bir bakış. Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 6(6), 325–341. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000251

9. Yıldız, N. (2024, Eylül). Kapitülasyonlar [Çevrim içi çalışma]. https://www.researchgate.net/publication/384443469_Kapitulasyonlar adresinden 26 Şubat 2026 tarihinde alınmıştır.
10. Yücel, Y. (1987). XVI–XVII. yüzyıl edebi metinlerinde rastlanan Osmanlı devlet yapısı ve toplum düzenine ait bazı görüş ve bilgiler. Belleten, 51(200), 897–926. https://izlik.org/JA66DM93ZC