EKONOMİ OKURYAZARLIĞI VE GIDA İSRAFI: ÜNİVERSİTE ÖĞRENCİLERİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA

Öz

Dünyada üretilen gıdanın yaklaşık üçte biri israf edilmektedir ve bu rakam gıda israfının en önemli ekonomik sorunlardan biri olduğunu göstermektedir. Gıda israfı ile eğitim ilişkisini inceleyen araştırmaların kısıtlı olması ve ekonomi okuryazarlığı bağlamındaki ampirik eksiklik bu çalışmanın özgün değerini ve önemini artırmaktadır. Araştırma, ekonomik okuryazarlığın gıda israfına yönelik tutumları değiştirip değiştirmediğini araştırmaktadır. Bu amaçla ekonomi okuryazarlığı ile gıda israfı arasındaki ilişki incelenmiştir. Araştırmada Kastamonu Üniversitesi öğrencileri arasında anket çalışması yapılmıştır. Gıda İsrafını ölçmek amacıyla Kaya and Dilek (2024) tarafından geliştirilen ölçek kullanılmıştır. Daha sonra gıda israfını oluşturan maddeler için Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (CFA) yapılmıştır. Ekonomi okuryazarlığını ölçmek amacıyla Dilek ve ark. (2018a) tarafından geliştirilen ekonomik okuryazarlık testi günün değişen koşullarına göre güncellenerek kullanılmıştır. Sonuç olarak, ekonomi okuryazarlığı test puanları ile gıda israfı alt boyutları arasında korelasyon bulunamamış, anlamlı regresyon modelleri kurulamamıştır. Araştırmamızın sonuçları ekonomi okuryazarlığının belli koşullar altında gıda israfını önlemek için yeterli olmayabileceğini göstermektedir. Araştırmamız Kastamonu Üniversitesi öğrencileri ile kısıtlıdır. Başka örneklemler üzerinde yapılacak araştırmalar literatüre katkı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Gıda İsrafı
• Ekonomi Okuryazarlığı
• İsraf ile Mücadele

ECONOMIC LITERACY AND FOOD WASTEFULNESS: EVIDENCE FROM UNIVERSITY STUDENTS

Öz

Approximately one-third of the food produced worldwide is wasted, indicating that food waste is a significant economic problem. The limited research examining the relationship between food waste and education, and the empirical gap in the context of economic literacy, enhance the unique value and importance of this study. The research investigates whether economic literacy changes attitudes towards food waste. To this end, the relationship between economic literacy and food waste was examined. A survey was conducted among students at Kastamonu University. The scale developed by Kaya and Dilek (2024) was used to measure food waste. Exploratory Factor Analysis (EFA) and Confirmatory Factor Analysis (CFA) were then performed for the items constituting food waste. The economic literacy test developed by Dilek et al. (2018a) was used to measure economic literacy, updated to reflect changing conditions. As a result, no correlation was found between economic literacy test scores and the sub-dimensions of food waste, and no significant regression models could be established. The results show that economic literacy may not be sufficient to prevent food waste under certain conditions. This research is limited to students at Kastamonu University. Further research on other samples will contribute to the literature.

Anahtar Kelimeler

• Food Waste,
• Economic Literacy,
• Fight against Waste

Kaynakça

1. Ahmed, S., Byker Shanks, C., Lewis, M., Leitch, A., Spencer, C., Smith, E. M., and Hess, D. (2018). Meeting the food waste challenge in higher education. International Journal of Sustainability in Higher Education, 19(6), 1075-1094. https://doi.org/10.1108/IJSHE-08-2017-0127
2. Ajzen, I. (1991). The theory of Planned Behavior. Organizational behavior and human decision processes, 50(2), 179-211.
3. Aka, S., and Buyukdağ N. (2021). How to prevent food waste attitudes? A deep empirical research. Journal of Retailing and Consumer Services, 61, 1-12 https://doi.org/ 10.1016/j.jretconser.2021.102560
4. Aksoy, M., and Şallı, G. (2023). Yükseköğretim öğrencilerinin gıda israfı konusundaki bilgi, görüş ve davranışları. Anadolu Strateji Dergisi, 5(2), 11-32.
5. Alattar, M., DeLaney, J., Morse, J., and Nielsen-Pincus, M. (2020). Food waste knowledge, attitudes, and behavioral intentions among university students. Journal of Agriculture, Food Systems, and Community Development, 9(3), 1-16. https://doi.org/ 10.5304/jafscd.2020.093.004
6. Anadolu Agency (2024). Dünyada israf Edilen gıdalar yetersiz beslenen insanların iki katından fazlasına yetiyor. Retrieved June 5, 2025 from https://www.aa.com.tr/tr/dunya/dunyada-israf-edilen-gidalar-yetersiz-beslenen-insanlarin-2-katindan-fazlasina-yetiyor/3199684
7. Aydın, H., and Aydın, C. (2022). Investigating consumers’ Food Waste Attitudess: An extended theory of planned behavior of Turkey sample. Cleaner Waste Systems, 3, 1-9. https://doi.org/10.1016/j.clwas.2022.100036
8. Azeman, A. S., Ismail, S. N., Mohamad, M. A., Mohamad, N. H., and Mohd, N. S. (2021). Consumer Food Waste Attitudes in Klang Valley: A Review and Analysis. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 11(16), 118–129. https://doi.org/10.6007/IJARBSS/v11-i16/11222

9. Bell, A. E., and Ulhas, K. R. (2020). Working to reduce food waste: Investigating determinants of food waste amongst Taiwanese workers in factory cafeteria settings. Sustainability, 12(22), 1-23. https://doi.org/10.3390/su12229669
10. Daysal, H. and Demirbaş, N. (2021). Tüketicilerin gıda israfının önlenmesine yönelik tutum ve davranışlarının belirlenmesi: İzmir ili örneği, Journal of Agriculture Faculty of Ege University., 58(2), 253-261. https://doi.org/10.20289/zfdergi.717528
11. Dilek, S., Küçük, O., and Eleren, A. (2016). Kastamonu Üniversitesi öğrencilerinin ekonomi okuryazarlığı. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 5(7), 1865-1878. https://doi.org/10.15869/itobiad.259311
12. Dilek, S., Kesgingöz, H., Konak, A., and Halıcıoğlu, S. (2018a). Factors affecting economic literacy. Afro Eurasian Studies, 7(1), 7-47. https://doi.org/10.33722/afes.475575
13. Dilek, S., Küçük, O., Işık, S., and Çakmak, F. (2018b). An Islamıc Approach To Consumption Theory. International Journal of Islamic Economics and Finance Studies, 4(2), 33-42. https://doi.org/10.25272/ijisef.432822
14. Dilekoğlu Çalça, S., and Ateş, E. (2022). Gıda israfının belirleyicileri: Sosyoekonomik değişkenler açısından bir değerlendirme. Tarım Ekonomisi Dergisi, 28(1), 41-53. https://doi.org/10.24181/tarekoder.1034982
15. Dölekoğlu, C. Ö. and Var, I. (2016, May, 25-27). Tabakta kalan yemekler: Üniversite yemekhanesinden örnek. XII.Tarım Ekonomi Kongresi Bildiri Kitabı (s. 2067-2074) içinde. Isparta, Türkiye.
16. Dölekoğlu, C. Ö. (2017). Gıda kayıpları, israf ve toplumsal çabalar. Tarım Ekonomisi Dergisi, 23 (2), 179-186. https://doi.org/10.24181/tarekoder.364946
17. Durmuş, H. (2022). Aşırı tüketim ve israf; çözüm olarak orta yollu tüketim. International Journal of Islamic Economics and Finance Studies, 8(3), 272-298. https://doi.org/10.54427/ijisef.1179674
18. Ekincek, S. and Şenol, G. (2023). Evaluation of food waste education in gastronomy and culinary arts departments, Journal of Turkish Tourism Research, 7,(3): 501-520. https://doi.org/10.26677/TR1010.2023.1289
19. Ellison, B., Savchenko, O., Nikolaus, C.J., and Duff, B.R.L. (2019). Every plate counts: Evaluation of a food waste reduction campaign in a university dining hall. Resources, Conservation and Recycling, 144, 276-284. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2019.01.046
20. Erdemir, E. (2018). Yönetim araştırmalarında ölçek kullanımı. Yönetim ve Organizasyon Araştırmaları Dergisi, 3(2), 5-32. https://doi.org/10.15659/yoad.3.2.001
21. Ersoy, F. (2019). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının israf algısı. Sosyal Bilgilerde Yenilikçi Araştırmalar Dergisi. 2(2), 91-116.
22. FAO (2019). The state of food and agriculture: Moving forward on food loss and waste reduction. Retrived June 15, 2026 from http://www.fao.org/3/ca6030en/ca6030en.pdf
23. Gemeç, E., and Gürbüz, İ. B. (2022). Gıda israfının önlenmesine yönelik tutum ve davranışların belirlenmesi; üniversite öğrencileri üzerine bir inceleme. Balkan and Near Eastern Journal of Social Sciences (BNEJSS), 8, 164-175.
24. Heidari, A., Mirzaii, F., Rahnama, M., and Alidoost, F. (2020). A theoretical framework for explaining the determinants of food waste reduction in residential households: a case study of Mashhad, Iran. Environmental Science and Pollution Research, 27, 6774-6784. https://doi.org/10.1007/s11356-019-06518-8
25. Kaya, D., and Dilek, S. (2024). Determination of the stages of household food waste. Gümrük ve Ticaret Dergisi, 11(36), 111-123. https://doi.org/ 10.70490/gumrukticaretdergisi.1522151
26. Kırmızıkuşak, D., and Yücel, R. (2021). Yiyecek içecek işletmelerindeki gıda kaybı ve israfının maliyete etkisi (The effects of food loss and wastage on cost in food and beverage businesses: research on kitchen staff). Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 9(1), 448-469. https://doi.org/10.21325/jotags.2021.798
27. Koskela, L., Ballard, G. and Bølviken, T. (2023). Waste: Why economics got it so wrong, and what could be the remedy? Proceedings of the 31st Annual Conference of the International Group for Lean Construction (IGLC31), 1–12. https://doi.org/10.24928/2023/0300
28. Kritikou, T.; Panagiotakos, D.; Abeliotis, K.; Lasaridi, K. (2021). Investigating the determinants of greek households food waste prevention behaviour. Sustainability. 13(20), 1-14. https://doi.org/10.3390/su13201145
29. Küçük, O. (2016). Bilimsel araştırma yöntemleri, Ekin Basım Yayın Dağıtım.
30. Matharu, M., Gupta, N., and Swarnakar, V. (2022). Efforts are made but food wastage is still going on: a study of motivation factors for food waste reduction among household consumers. Asia-Pacific Journal of Business Administration, 14(2), 244-264. https://doi.org/10.1108/APJBA-07-2021-0303
31. Muştu, Ç., Ceylan, V., and Sarıışık, M. (2020). COVID-19 virüs salgını kaynaklı karantina sürecinin evsel gıda atıklarına etkileri. Tarım Ekonomisi Dergisi, 26(2), 157-165.
32. Neff, R. A., Spiker, M. L., and Truant, P. L. (2015). Wasted food: US consumers' reported awareness, attitudes, and behaviors. PloS one, 10(6), 1-16 https://doi.org/10.1371/journal.pone.0127881
33. Özata Şahin, E., (2025). Gıda israfı ve sürdürülebilirlik üzerine sistematik bir literatür incelemesi, Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 60(1), 941-958. https://doi.org/10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.25.03.2619
34. Schanes, K., Dobernig, K., and Gözet, B. (2018). Food waste matters-A systematic review of household food waste practices and their policy implications. Journal of cleaner production, 182, 978-991. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2018.02.030
35. Simon, H. A. (1955). A behavioral model of rational choice. The Quarterly Journal of Economics, 69(1), 99-118. https://doi.org/10.2307/1884852
36. Secondi, L., Principato, L., and Laureti, T. (2015). Household food waste attitudes in EU-27 countries: A multilevel analysis. Food policy, 56, 25-40. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2015.07.007
37. Tabachnick, B. G. and Fidell, L.S. (2001). Using multivariate statistics. (4th Ed.). Allyn and Bacon.
38. Tahir, M. (2023). Determinants of food waste: TPB and moderating impact of demographics and guilt. Journal of Global Hospitality and Tourism, 2(2), 157-182. https://doi.org/ 10.5038/2771-5957.2.2.1027
39. Tekiner, İ. H., Mercan, N. N., Kahraman, A., and Özel, M. (2021). Dünya ve Türkiye’de gıda israfı ve kaybına genel bir bakış. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 3(2), 123-128. https://doi.org/10.47769/izufbed.884219
40. Thaler, R. H., and Sunstein, C. R. (2017). Dürtme: Sağlık, servet ve mutlulukla ilgili kararları iyileştirmek (E. Gürsel, Çev.). Pegasus Yayınları.
41. TİSVA (2025). 2025 İsraf raporu. Retrieved June 5, 2025 from https://www.tgmp.net/eyayin/israf_raporu_2025.html.
42. Tsai, W. C., Chen, X., and Yang, C. (2020). Consumer food waste behavior among emerging adults: Evidence from China. Foods, 9(7), 1-19. https://doi.org/10.3390/foods9070961.
43. Türk, M., and Saleki, N. Y. (2023). Analysis of housewives’ knowledge levels and behaviors toward food waste and sustainable nutrition. International Journal of Agriculture Environment and Food Sciences, 7(1), 21-28. https://doi.org/10.31015/jaefs.2023.1.3
44. UNEP (2024). Food waste index report. Retrieved June 5, 2025 from https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/45230
45. Van der Werf, P., Seabrook, J. A., and Gilliland, J. A. (2021). “Reduce food waste, save money”: testing a novel intervention to reduce household food waste. Environment and Behavior, 53(2), 151-183.https://doi.org/10.1177/0013916519875180
46. Varian, H. R. (2006). Intermediate microeconomics (Seventh Edition). Norton Company.