Özbek Halk Edebiyatında Mizahi Bir Tür: Laf

Öz

Bu çalışma, Özbek halk edebiyatında yer alan ve yalnızca Özbek kültürüne özgü olan mizahi bir türü "laf"ı konu almaktadır. Laf, iki kişi arasında geçen ve karşılıklı abartılı yalanlara dayanan, hazırcevaplık ile mizahı birleştiren bir sözlü atışma biçimidir. Bu türün temelinde bir kişinin uydurma ve oldukça abartılı bir yalan söylemesi, ardından karşı tarafın bu yalanı onaylar gibi davranarak ondan daha büyük ve daha zekice bir yalanla karşılık vermesi vardır. Lafın asıl amacı, izleyicileri ya da dinleyicileri güldürmek ve onları söz oyunlarıyla etkilemektir. Yapısal olarak oldukça kısa olan laf, içerdiği mizah, zeka ve doğaçlama unsurlarıyla fıkra türüyle benzerlik gösterse de işlev ve icra yönüyle ondan ayrılır. Fıkra anlatıma dayalı bir türken, laf tamamen icraya ve performansa dayalıdır. Bu nedenle laf söylemek herkesin kolayca yapabileceği bir iş değildir. Laf sanatçıları, genellikle geleneksel usta-çırak ilişkisi içerisinde yetişen, belirli becerilere ve toplumsal itibara sahip kişilerdir. Bu yönüyle laf hem sözlü kültürün canlı bir örneği hem de geleneksel mizahın bir yansımasıdır. Çalışma, lafın sadece eğlence unsuru değil aynı zamanda halkın zekâsını, dili kullanma becerisini ve kültürel birikimini yansıttığını da ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• laf
• lafçı
• Özbek halk edebiyatı
• fıkra

A Humorical Genre in Uzbek Folk Literature: Lof

Öz

This study examines lof, a humorous and unique genre in Uzbek folk literature that is not attested in other Turkic or regional traditions. Lof is a form of verbal competition between two performers, known as lofchis, in which each participant takes turns telling exaggerated and imaginary lies. The first lofchi presents an unbelievable and humorous falsehood; the second responds with an even more absurd and clever lie, without contradicting the first. The goal is to entertain the audience through verbal wit and creativity. Although lof resembles the Turkish fıkra—a short, humorous folk tale—in terms of brevity and humor, it differs significantly in terms of function and mode of performance. While fıkra is narrative-based and can be told by anyone, lof requires live performance, improvisation, and verbal skill. Lofchis are typically trained through a master-apprentice tradition and are known for their sharp minds and linguistic agility. In this respect, lof is both a vivid example of oral culture and a reflection of traditional humor. This study reveals that lof is not only a form of entertainment, but also a manifestation of the people's wit, linguistic creativity, and cultural knowledge.

Anahtar Kelimeler

• lof
• lofchi
• Uzbek folk literature
• joke

Kaynakça

1. Baydemir, H. (2011a). Özbek efsaneleri. Fenomen..
2. Baydemir, H. (2011b). Özbekistan’da geleneksel tiyatronun bir şubesi: Maskarabazlık ve kızıkçılık. Turkish Studies: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 6(1), 763–777.
3. Baydemir, H., & Ildırı, N. (2025). Büyük Özbekçe - Türkçe sözlük. TDK.
4. Imomov, K. (1990a). Askiya. O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi (b. 280–286). O’qituvchi Nashriyoti.
5. Imomov, K. (1990b). Loflar. O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi (b. 223–226). O’qituvchi Nashriyoti.