Kültürel Bellek Aracı Olarak TFA Dergisi ve Efsane Konulu Yazıları

Öz

Bu çalışmada, Türk Folklor Araştırmaları Dergisi (TFA) ve bu derginin 1949 1980 yılları arasında çıkmış 366 sayısındaki efsane türünü işleyen yazılar konu edilmektedir. Söz konusu dönemde TFA, on yıllarca folklor alanında yayın yapan tek dergisi olmuştur. Dergide, Türkiye coğrafyasının hemen her yerinden, folklorun hemen her konusunda derleme ve inceleme yazıları yayınlamıştır. Amacımız derginin ve efsane konulu 132 yazının kültürel bellek olarak niteliklerini tartışmaktır. Çalışmada kültürel bellek kavramı, Halbwachs’ın çizdiği çerçeveden kullanılmaktadır. Efsane içeriklerinin sakladığı kültürel bellek konusunun ele alındığı kısımda, hem Jason’un efsanelerin gerçeklik boyutunu oluşturan yer, zaman ve deneyim yakınlığı görüşünden hem de Assmann’ın belleğin görüntüleme teknikleri olan zaman ve mekâna bağlılık, gruba bağlılık ve tarihin yeniden kurulmasından yararlanılmaktadır. Çalışma sonunda elde edilen bulgulardan bazıları şöyledir: Dergi, ilk döneminde, dört konuda kayıt tutarak bir dış belek işlevi görüyordu: folklor öğretimi, folklorcuların tanıtımı, güncel folklor olayları ve sivil folklor arşivi. Dergide yayınlanan efsane konulu yazılarsa şu üç konuda kültürel bellek niteliğine sahiptir: Türkiye folklor çalışmalarında efsane türünün kavranışını kaydetme. İki, efsane araştırmalarının Türkiye’deki gelişimini tutma. Üç, Türkiye sahasındaki çoğu sözlü olarak yaşayan efsanevi kültürel olay, kişi, durum ve değerler, başka bir deyişle efsanenin içeriği aracılığıyla hatırlanmak istenenleri koruma. Sonuç olarak folklor çalışmaları kadar farklı kültür topluluklarının yaşamı, bakış açısı ve değişimini kayıt altına alan TFA, folklorik kültür tarihinin önemli bir bellek aracıdır.

Anahtar Kelimeler

• TFA
• efsane
• kültürel bellek
• Türkiye folklor araştırmaları

The TFA Journal and its Articles on Legends as a Mediator of Cultural Memory

Öz

This study examines articles on legend genre published in the Turkish Folklore Research Journal (TFA) between 1949 and 1980, in 366 issues. During this period, TFA was the only journal publishing in the field of folklore in Turkey. The journal published collection and analysis articles on almost every topic of folklore from almost every region of Turkey. Our aim is to discuss the 132 articles on legends as cultural memory. In this study, the concept of cultural memory is used within the framework outlined by Halbwachs. In the section on cultural memory preserved in the content of legends, we draw on both Jason’s view of the proximity of place, time, and experience that constitutes the reality dimension of legends and Assman’s techniques of visualizing memory, namely attachment to time and place, attachment to the group, and the history reconstruction. Some of the conclusions drawn at the end of the study include: The journal served as an external memory by keeping records on four topics: folklore studies, introduction of folklorists, current folklore events, and civil folklore archives. The articles on legends published in the journal have a cultural memory function in the following three areas: Recording the understanding of the legend genre in Turkish folklore studies. Second, documenting the development of legend research in Turkey. Third, preserving the legendary cultural events, individuals, situations, and values that are orally transmitted in Turkey. In other words, preserving what is to be remembered through the content of the legend. In conclusion, TFA, which records the lives, perspectives, and changes of different cultural communities as well as folklore studies, is an important memory tool for folkloric cultural history.

Anahtar Kelimeler

• TFA
• legend
• cultural memory
• folklore research history of Turkiye

Kaynakça

1. Acarlı, S. (2025). Konya’da halk inançları ve efsaneler bağlamında mevlana’nın babasına ait sanduka ile tavus baba türbesi. Lisans Araştırma Yayımlanmamış Ödevi. Danışman: A. Zherdieva. Ankara Üniversitesi, DTCF, Halkbilimi Bölümü.
2. Akbulut, G. K. (2021). Türk Folklor Araştırmaları dergisindeki sözlü anlatım türleri konulu makaleler bibliyografyası. KÜLTÜRK, 4, 11-70.
3. Akyüz, H. (1954). Şebinkarahisar Kalesi. TFA, 62, 988.
4. Albayrak, N. (2012). Türk Folklor Araştırmaları. TDV İslâm Ansiklopedisi, 5, 540-541. Erişim: https://islamansiklopedisi.org.tr/turk-folklor-arastirmalari (10.01.2025).
5. Arseven, V. (1955). Karakurt hamamı. TFA, 77, 1219-1220. Assmann, J. (2001). Kültürel bellek (Çev. A.Tekin). İstanbul: Ayrıntı.
6. Aytekin, O. (2023). Osmanlı Dönemi’nde Ardanuç darphanesinde basılan nadir sikke örnekleri. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 9 (1), 132-156. https://doi.org/10.22466/ acusbd.1273992.
7. Baraz, T., Tetik S. & Özcan N. (1986). Türk Folklor Araştırmaları Dergisi Konu-Yazar Kaynakçası. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi.
8. Batur, M. (1964). Gölpazar’ında inanış ve rivayetler. TFA, 180, 3461. Bekki, S. (2021). Dünden bugüne halk hekimliği üzerine düşünceler. Halk Kültüründe Sağlık, (Ö.Ceylan Ed.), (ss. 33-37). İstanbul: Motif Vakfı.

9. Beysanoğlu, Ş. (1974). Diyarbakır’dan beş efsane. TFA, 302, 7094.
10. Binbir Gece Masalları-C.2/2. (2000). (Çev. A.Ş.Onaran). İstanbul: YKY.
11. Bishop, H. J. (2018). Memory and legend: Recollections of penal times in Irish folklore. Folklore, 129:1, 18-38, https://doi.org/10.1080/0015587X.2017.1388006
12. Boratav, P. N. (2006). Az gittik uz gittik. Ankara: İmge.
13. Çınar, Y. (1972). Urfa yöresinde karakoyun efsanesi. TFA, 276, 6374-6375.
14. Çobanoğlu, Ö. (2023). Cumhuriyetimizin yüzüncü yılında Türk halk bilimi çalışmalarının genel bir değerlendirmesi. Türk Dili, 862, 41-77.
15. Dalgün, G. (1953). Kastin ne moni. TFA, 45, 709.
16. Elmas, Y. (1961). Kızıl elma efsanesi. TFA, 146, 2511-2512.
17. Elmas, Y. (1962). Varvara ve Turhal efsaneleri. TFA, 160, 2891-2892.
18. Gökalp, M. (1954). Keşişin kızı. TFA, 58, 926-927.
19. Gökalp, M. (1968). Güllü paşa kız. TFA, 226, 4761 . Güleç, H. (1970). Bayburt’ta Dikmetaş efsanesi”. TFA, 248, 5562.
20. Gülseren, C. (2020). Ahmet Şentürk. TürkeEdebiyatı isimler sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/+maddedetay/ahmet-senturk
21. Gülüm, E. (2023). Folkloric Memory: (Re)Connecting The dots for broader perspectives. Memory Studies, 16 (6), 1-18. https://doi.org/10.1177/17506980231204175.
22. Gündoğan, T. (2008). Türk Folklor Araştırmalar dergisi dergi indeksi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
23. Gürçayır Teke, S. (2016). Türk halk biliminde derleme–Çalışmalar, tartışmalar. Ankara: Grafiker.
24. Güvenir, A. (1977). Afyon’un Dişli köyüne ait ‘Altı Altın Kazan’ efsanesi”.TFA, 336, 8054.
25. Güzel, A. O. (1979). Paşa kayaları efsanesi.TFA, 357, 8641.
26. Halbwachs, M. (2017). Kolektif hafıza (Çev. B. Barış). Ankara: Heretik.
27. Hınçer, İ. (1949). Türk Folklor Araştırmaları’nı niçin çıkarıyoruz?, TFA, 1, 1.
28. Hınçer, B. (1980). Allahaısmarladık. TFA, 366, 8877.
29. Hınçer, B. (2023). İhsan Hınçer ve Türk Folklor Araştırmaları. TFA, 367, 10-17.
30. İmer, A. (1963). İstanbul boğazı efsanesi. TFA, 164, 2997-2298.
31. İstanbullu, S. (2016). Türk Folklor Araştırmaları Dergisi müzik yazıları bibliyografyası. Akademik Bakış Dergisi, 54, 484-505.
32. Jason, H. (1971). Concerning the "Historical" and the "Local" Legends and Their Relatives. The Journal of American Folklore, 84 (331), 134-144.
33. Karahan, B. S. (1969). Hekimhan’dan altı efsane. TFA, 243, 5438-5439.
34. Kırzıoğlu, M. F. (1969). Kars’a ait beş efsane. TFA, 244, 5449-5452.
35. Kızıldağ, Edip (1977). Rüya satın alan çoban.TFA, 332, 7936-7937.
36. Lotman, Y. (1992). İzbrannıye stat’i. Tallinn: Aleksandra.
37. Nandy, A. (1995). History's forgotten doubles. History and Theory, 34 (2), 44-66.
38. Nora, P. (2022). Hafıza mekânları (Çev. M. E. Özcan). Ankara: Doğu Batı.
39. Orkun N. (1954). Türk Folklor Araştırmaları. Türk Yurdu, 4, 322.
40. Önder, A. R. (1963). Gül Baba efsanesi. TFA, 162, 2941.
41. Önder, A. R. (1976). Mama Hatun efsanesi. TFA, 326, 7750-7751.
42. Önder, A. R. (1977). Altın kalbur. TFA, 331, 7911-7912.
43. Önder, M. (1954). Konya’da Tavus Baba efsanesi. TFA, 54, 860.
44. Önder, A. R. (1962). Bir efsane baharat ve atik. TFA, 156, 2772.
45. Önder, M. (1967). Eğirdir. TFA, 219, 4553.
46. Örnek, S. V. (1977). Türk halkbilimi. İstanbul: İş Bankası. Özder, M. A. (1966). Şavşat’ta Yığılı Yayla ve Satıl-El kalesi. TFA, 205, 4151-4153.
47. Özder, M. A. (1969a). Ardanuç Gevhernik kalesi ve nazarla ilgili bir efsane. TFA, 235, 5200.
48. Özder, M. A. (1969b). Ardanuç Gevhernik kalesi üstüne başka bir efsane. TFA, 237, 5270-5271.
49. Öztelli, C. (1967). Folklorun konusu ve derleme metodu. TFA, 214, 1-2.
50. Sakaoğlu, S. (1978). İğde yolu ve Ersandık efsaneleri. TFA, 352, 8493.
51. Sarıyıldız, B. (2022). Anadolu’nun fethi döneminde Şebinkarahisar Kalesi (1018-1081). Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 53, 156-166. https://doi.org/10.17498/kdeniz.1067646. Saygı, O. (1970). Sarıgöl-Dömeke Savaşında Türk mucizesi. TFA, 255, 2753.
52. Saygı, O. (1958). Genç Osman ve ‘Şeyh Murtaza’ efsanesi. TFA, 108, 1732-1733.
53. Seyidoğlu, B. (1977). Mit, masal ve lejand. TFA, 338, 8085-8086.
54. Şakar, G. (2025). Yerel efsane araştırmaları. Lisans Araştırma Yayımlanmamış Ödevi. Danışman: A.Zherdieva. Ankara Üniversitesi, DTCF, Halkbilimi Bölümü. Tan, N. (1979). Türk Folkloru’un büyük kaybı. TFA, 364, 8843.
55. Türkmen, F. (1977). 101 Anadolu Efsanesi. TFA, 335, 8017.
56. Ulunay, R. C. (1963). Ramazan menkabeleri. TFA, 163, 2967.
57. Urhan, C. (2020). Türk Folklor Araştırmaları Dergisi’ndeki masalların incelemesi. Ankara: T.C. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yüksek Lisans Tezi).
58. Uyguner, M. (1956). Anadolu ve efsaneleri. TFA, 84, 1331-1332.
59. Üçyıldız, C. N. (1978). Yedi gardaşlar efsanesi. TFA, 348, 8378-8379.
60. Ünver, A. S. (1949). Ayasofya Türk efsaneleri hakkında. TFA, 1, 9-13.
61. Zherdieva, A. (2013). Legend as a form of cultural memory. VIIth International Cultural Studies Symposium. Memory and Culture. Bilkent University. CD.