İran Yazılı Türk Edebiyatında Efsanevi Hayvan Motifleri; Kahramân-nâme Örneği

Öz

Bu çalışma, İran'da yazılı Türk edebiyatının önemli örneklerinden biri olan Kahraman-name adlı eserinde yer alan efsanevi hayvan motiflerini incelemeyi hedeflemektedir. Kahraman-name, İran Türk edebiyatının dikkate değer bir ürünü olarak son dönemde bilim dünyasında tanıtılmış; bölgedeki Türk varlığının yazılı bir belgesi niteliğindedir. İran'daki Türk topluluklar genellikle sözlü edebiyat ürünleriyle anılsa da, bu eser onların yazılı edebiyat yoluyla da zengin bir kültürel mirasa sahip olduklarını göstermemektedir. İran Meclis Kütüphanesi’nde yer alan 8019 numaralı Kahramân-nâme nüshası, 18. yüzyıl Azerbaycan Türkçesiyle kaleme alınmış bir el yazmadır. Bu eser, yalnızca dönemin dil bilgisi yapısını ve kelime hazinesini yansıtmakla kalmaz; aynı zamanda anlatı kültürünü yazılı edebiyata aktarılmış nadide örneklerden biri olarak öne çıkmaktadır. Kahramanlık temaları etrafında şekillenen ve olağanüstü varlıkların yanı sıra efsanevi hayvan motifleriyle zenginleştirilen Kahramân-nâme, İran, Türkiye, Azerbaycan, Fransa, Almanya, Kazan, Tacikistan ve Mısır gibi ülkelerde Türkçe ve Farsça çeşitli nüshalarıyla bilinmektedir. Bu nüshalar arasında en kapsamlısı olanı, üzerinde çalıştığımız İran Meclis Kütüphanesi nüshasıdır. Çalışmada, İran Meclis Kütüphanesi’ndeki Kahraman-name’de yer alan hayvan motiflerine değindikten sonra eserde efsanevi hayvan motifleri tespit edilerek bu motifler üzerinde durulmuştur. Efsanevi hayvan motiflerinin işlevi ve temsil ettikleri kavramlar ele alınmış; bu bağımda söz konusu motiflerin Türk edebiyatındaki yeri ve önemi değerlendirilerek Kahraman-name'nin kültürel ve edebi miras içindeki konumu ortaya konulmuştur. Bu inceleme, hem metindeki motiflerin anlatı içindeki işlevsel ve sembolik rollerin belirlemeyi hem de Türk destan geleneğinde efsanevi hayvanların nasıl bir anlam dünyasına karşılık geldiğini açıklamayı hedeflemektedir

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan edebiyatı
• Kahraman-name
• İran yazılı Türk edebiyatı

Legendary Animal Motifs in Iranian Written Turkish Literature The Example of the Kahraman-Name

Öz

This study aims to examine the legendary animal motifs in the work Kahraman-name, a significant example of written Turkish literature in Iran. Kahraman-name is recognized as a notable product of Iranian Turkish literature, recently introduced to the academic community, and serves as a written testament to the Turkish presence in the region. Although Turkish communities in Iran are typically associated with oral literary traditions, this work demonstrates their rich cultural heritage through written literature as well. The manuscript of Kahraman-name, cataloged as number 8019 in the Iranian Parliament Library, is an 18th-century text written in Azerbaijani Turkish. This work not only reflects the grammatical structure and vocabulary of its period but also stands out as a rare example of narrative culture transcribed into written literature. Centered around themes of heroism and enriched with supernatural beings and legendary animal motifs, Kahraman-name is known through various Turkish and Persian manuscripts in countries such as Iran, Turkey, Azerbaijan, France, Germany, Kazan, Tajikistan, and Egypt. Among these, the most comprehensive version is the manuscript held in the Iranian Parliament Library, which forms the basis of this study. The study first addresses the animal motifs in the Kahraman-name manuscript from the Iranian Parliament Library, identifying and analyzing the legendary animal motifs. The functions and symbolic meanings of these motifs are explored, and their significance within Turkish literature is evaluated, thereby highlighting the cultural and literary position of Kahraman-name within this heritage. This analysis aims to determine the functional and symbolic roles of the motifs within the narrative while elucidating their significance in the broader context of the Turkish epic tradition.

Anahtar Kelimeler

• Iranian written Turkish literature
• hero-names
• legendary animals
• south Azerbaijani Turks
• Azerbaijani literature

Kaynakça

1. Avşar, Z. (2025). Umay Ana’nın divan şiirindeki gölgesi: Hümâ. Türk Kültürü ve Edebiyatı Dergisi, 17(1), 30–40.ü
2. Baysal, B. (2021). Hüma Kuşu’nun uygulamalı halk mitolojisi bağlamında değerlendirilmesi. AHBVÜ Edebiyat Fakültesi Dergisi, C.2, (5), 13-24.
3. Boratav, P. N. (1942). Halk hikâyeleri ve halk hikâyeciliği. İstanbul: Maarif Matbaası.
4. Çatalbaş, M. (2011). Türk mitolojisinde kuş figürü. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (58), 20–35.