Melikşah ile Güllühan Hikâyesinin İlk Sözlü Varyantı: İlhan Başgöz Derlemesi

Öz

Melikşah ile Güllühan, halk tarafından sevilen bir halk hikâyesidir. 1831 yılından itibaren hikâyenin yazma, taş baskı ve Latin harfleriyle basılmış varyantları bulunmaktadır. 2008 yılında hikâye üzerinde yaptığımız inceleme neticesinde hikâyenin masal kaynaklı bir hikâye olduğunu tespit etmiştik. 1001 Gece Masallarından “Cihanşah’ın Maceraları” adlı anlatım, bu hikâyeye kaynaklık etmiştir. Fakat hikâyenin kim tarafından tasnif edildiğine dair bir bilgimiz yoktur. Zaman olarak hikâyenin tarihi, 15. asırdan itibaren 1001 Gece Masalları’nın Türkçeye tercümesinden sonraki bir devreye rastlar. Hikâyenin dil ve üslubu, olayların geçtiği yer, hikâyeyi Azerbaycan sahasına yaklaştır maktadır. Yazılı olarak büyük bir yaygınlığa sahip olan bu hikâyenin maalesef sözlü varyantı elimizde bulunmamaktadır. İlhan Başgöz bir makalesinde Karslı bir âşıktan Melikşah ile Güllühan hikâyesini derlediğini yazmaktadır. Biz de bu bilgiden hareketle bu derlemeye ulaştık. Bu makalede İlhan Başgöz’ün Karslı Âşık Aziz Aydın’dan derlediği hikâyenin sözlü varyantıyla hikâyenin yazılı varyantlarını mukayese ettik. Bir âşığın elinde ve dilinde canlı bir gösterime giren hikâyenin, yazılı varyantlarda olan sözlü varyantta olmayan veya yazılı varyantlarda olmayıp sadece sözlü varyantta yer alan unsurları (ek bilgi, şiirler, üslup vb.) makalede etraflıca incelenmiş, yazılı anlatımla sözlü anlatımın nasıl bir halita meydana getirdiği bu hikâyeyle ortaya çıkarılmıştır. Makalede, Kars âşıkları arasında adına rastlanmayan fakat güçlü bir âşık olan hikâyenin derlendiği Âşık Aziz Aydın hakkında da bilgi verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk halk edebiyatı
• Melikşah ile Güllühan hikâyesi
• sözlü varyant
• âşık Aziz Aydın
• İlhan Başgöz derlemesi

The First Oral Variant of the Story of Melikşah And Güllühan: The Ilhan Başgöz Collection

Öz

Melikşah and Güllühan is a popular folk tale loved by the public. Since 1831, there have been manuscript, lithograph, and Latin-letter printed variants of the story. As a result of the study we conducted on the story in 2008, we determined that the tale is of fairy-tale origin. The narrative titled "The Adventures of Jahanshah" from the 1001 Nights served as the source for this story. However, we have no information regarding who classified the story. Chronologically, the history of the story dates back to a period following the translation of the 1001 Nights into Turkish starting from the 15th century. The language and style of the story, as well as the locations where the events take place, bring the story closer to the Azerbaijan region. Unfortunately, we do not possess a oral variant of this story, which has a wide written circulation. In one of his articles, Ilhan Başgöz writes that he compiled the story of Melikşah and Güllühan from a minstrel (âşık) from Kars. Based on this information, we accessed this compilation. In this article, we compared the oral variant of the story compiled by Ilhan Başgöz from Âşık Aziz Aydın of Kars with the written variants of the story. The elements (additional information, poems, style, etc.) that are present in the written variants but not in the oral variant, or those present only in the oral variant but not in the written ones—of a story that has entered a live performance in the hands and tongue of a minstrel—have been thoroughly examined in the article. This story reveals what kind of a blend is created by written and oral narratives. The article also provides information about Âşık Aziz Aydın, the powerful minstrel from whom the story was compiled, whose name is not commonly encountered among the minstrels of Kars.

Anahtar Kelimeler

• Turkish folk literature
• the story of Melikşah and Güllühan
• oral variant
• âşık Aziz Aydın
• the Ilhan Başgoz collection

Kaynakça

1. Akman, E. (2013). Melikşah ve Güllühan hikâyesi (inceleme-metinler). Ankara Gazi.
2. Bali, M. (1973). Ercişli Emrah ile Selvihan hikayesi, varyantların tesbiti ve halk hikayeciliği bakımdan önemi. Ankara Baylan.
3. Başgöz, İ. (1949). Biyografik Türk halk hikâyeleri (kahramanları, teşekkülleri, saz şairlerinin eserleriyle münasebeti). [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi.
4. Başgöz, İ. (1986). Doğu Anadolu’da folklor derlemeleri. Folklor Yazıları. Adam.
5. Boratav, P. N. (1991). Doğu Anadolu’da folklor derlemeleri, Folklor ve Edebiyat 1. Adam.
6. Duman, M. (2023). Cumhuriyetin ilk yıllarında halk kitapları, Müteferrika Kitabiyat Dergisi, 2023/2.
7. Durbilmez, B. (2005). Âşık Murat Çobanoğlu (1940-2005). Millî Folklor. 9(66): 119-122.
8. Elçin, Ş. (1997). Halk romanlarıyla ilgili bir tamim iki mektup, Halk Edebiyatı Araştırmaları II. Akçağ.