The First Jurists: A Study of the Ilmiye in the Founding Century of Ottoman History (Until 1389)

Öz

The limited documentary sources concerning the birth of the Ottoman state has given rise to certain speculations. One of these speculations is that the founding elite of this new state at the time when it emerged in the Bthniya region did not belong to followers of Sunni Islam, of which it would later become an integral part from the 15th century on. This essay focuses on the thus far understudied tabakat literature (biographical dictionaries) of the early Ottoman jurists. Confined to the times of Osman, Orhan and Murad I, along with any relevant literature, this article examines, from the point of legal and general history, the extant manuscripts of these first jurists It is concluded that even from the time of Osman, starting with Şeyh Edebali, the ulema who represented classical Islam contributed, in one way or another, to the formation of the Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman ideology
• ulema
• the early jurists
• Şeyh Edebali

Osmanlı Tarihinin Kuruluş Asrında (1389’a kadar) İlmiye’ye Dair Bir Araştırma: İlk Fakihler

Öz

Osmanlı Devleti'nin kuruluşuna ilişkin belge kaynaklarının sınırlı oluşu, çeşitli spekülasyonların ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu spekülasyonlardan biri, devletin Bitinya (Bithynia) bölgesinde ortaya çıktığı dönemde kurucu seçkinlerin, XV. yüzyıldan itibaren ayrılmaz bir parçası hâline geleceği Sünnî İslam geleneğine mensup olmadığı yönündedir. Bu makale, şimdiye kadar yeterince incelenmemiş olan erken dönem Osmanlı fakihlerine ilişkin tabakāt (biyografi) literatürüne odaklanmaktadır. Osman Gazi, Orhan Gazi ve I. Murad dönemleriyle sınırlı olarak ve konuyla ilgili diğer kaynaklardan da yararlanılarak, ilk Osmanlı fakihlerine ait günümüze ulaşan yazma eserler hukuk tarihi ve genel tarih perspektifinden incelenmektedir. Makalenin vardığı sonuca göre, Şeyh Edebali'den başlayarak klasik İslam'ı temsil eden ulemâ, daha Osman Gazi döneminden itibaren çeşitli şekillerde Osmanlı Devleti'nin teşekkülüne katkıda bulunmuştur. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı ideolojisi
• ulema
• ilk fakihler
• Şeyh Edebali

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Ahmed b. Ali b. Mesud. Merahu'l-Ervâh.
3. Aşık Paşazade. Osmanoğulları'nın Tarihi, haz. Kemal Yavuz - M. A. Yekta Saraç, İstanbul: Koç Kültür Sanat Tanıtım, 2003.
4. Bayrakdar, Mehmet. Kayserili Dâvûd (Dâvûdu'l-Kayseri), Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1988.
5. Bilge, Mustafa. İlk Osmanlı Medreseleri, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul, 1984.
6. Bostânî, Antakyalı Abdurrahman. Dürret Tâcü'r-Resâil, Nuruosmaniye Kütüphanesi, Demirbaş No: 4905, vr. 31a.
7. Cici, Recep. Osmanlı Dönemi İslam Hukuku Çalışmaları: Kuruluştan Fatih Devri Sonuna Kadar, Bursa: Arasta Yayınları, 2001.
8. Çetin, İsmail. Tursun Fakih: Hayatı-Edebî Şahsiyeti Mesnevîleri, Ankara, 2002.

9. Demirli, Ekrem. "Davud el-Kayseri'nin Fususu'l-Hikem Şerhi: Matla-ı Husus-i Kelim fi-Maani Fususi'l-Hikem", Uluslararası Davud el-Kayseri Sempozyumu, Ankara, 1998, s. 59-67.
10. Elvan Çelebi. Menakıbu'l-Kudsiyye fi Menâsibi'l-Ünsiyye: Baba İlyas-ı Horasânî ve Sülâlesinin Menkabavî Tarihi, haz. İ. Erünsal - A. Yaşar Ocak, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1995.
11. Fazlıoğlu, İhsan. "Osmanlı Coğrafyasında İlmî Hayatın Teşekkülü ve Davud el-Kayserî (656-660/1258-61-751/1350)", Uluslararası Davud el-Kayseri Sempozyumu, Ankara, 1998, s. 35-36.
12. Giese, Friedrich. "Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluşu Meselesi", Söğütten İstanbul'a: Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu Üzerine Tartışmalar, ed. Oktay Özel - Mehmet Öz, Ankara: İmge Kitabevi, 2000, s. 149-177.
13. Habbâzî, Celaleddin Ömer b. Muhammed b. Ömer el-Hucendî. el-Muğnî.
14. Habbâzî, Celaleddin Ömer b. Muhammed b. Ömer el-Hucendî. Hâşiyetü'l-Hidâye (Şerhu'l-Hidâye).
15. Hasan Paşa b. Alaeddin el-Esved. el-İftitah (el-Mutarrizî'nin el-Misbah fi'n-Nahu adlı eserinin şerhi).
16. Hasan Paşa b. Alaeddin el-Esved. el-Mifrâh (Ahmed b. Ali'nin Merahu'l-Ervâh adlı eserinin şerhi).
17. Hasîrî, Ebu'l-Mehâmid Cemalüddin Mahmud b. Ahmed. et-Tahrir (Şerhu'l-Câmii'l-Kebîr).
18. Hasîrî, Ebu'l-Mehâmid Cemalüddin Mahmud b. Ahmed. et-Tarikatü'l-Hasîriyye fî İlmi'l-Hilaf Beyne'ş-Şâfiiyye ve'l-Hanefiyye.
19. Hasîrî, Ebu'l-Mehâmid Cemalüddin Mahmud b. Ahmed. el-Hayru'l-matlûb fi'l-Fıkh (fi İlmi'l-Merğûb).
20. Hattâb Ebü'l-Kâsım el-Karahisârî. Şerhu'l-Manzûme (Ömer Nesefî'nin el-Manzûme / Nazmü'l-Hilafiyât adlı eserinin şerhi), Süleymaniye Kütüphanesi: Fatih Bölümü, No: 1816, 1817, 1818, 1819; Damat İbrahim Paşa Bölümü, No: 572; Serez Bölümü, No: 697; Turhan Valide Sultan Bölümü, No: 131; Laleli Bölümü, No: 1044.
21. Hattâb Ebü'l-Kâsım el-Karahisârî. Şerhu'l-Muhtar (el-Mevsılî'nin el-Muhtar adlı eserinin şerhi).
22. İbn Battuta, Muhammed b. Abdullah et-Tancî. Rihletü İbn Battuta el-müsemmat Tuhfetü'n-Nezzar fi Garaibi'l-Emsâr ve Acâibi'l-Esfâr, haz. Abdülhâdî et-Tâzî, 4 cilt, Rabat, 1417/1997.
23. İbn Ebi'l-Vefâ el-Kureşî, Abdülkadir b. Muhammed. el-Cevahiru'l-Mudiyye fi Tabakâti'l-Hanefiyye, tahk. Abdülfettah Muhammed el-Hulv, 5 cilt, Kahire, 1413/1993.
24. İnalcık, Halil. "Aşıkpaşazâde Tarihi Nasıl Okunmalı?", Söğütten İstanbul'a: Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu Üzerine Tartışmalar, ed. Oktay Özel - Mehmet Öz, Ankara: Imge Kitabevi, 2000, s. 119-148.
25. Kafadar, Cemal. Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State, Berkeley: University of California Press, 1995.
26. Kallek, Cengiz. "Hasîrî", Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt: XVI, s. 383.
27. Karahisârî, Alaeddîn Ali b. Ömer b. Ali (Kara Hoca). Şerhu'l-Vikaye (Tacüşşerîa'nın el-Vikaye adlı eserinin şerhi), Süleymaniye Kütüphanesi: Carullah Bölümü, No: 765, 766; Esad Efendi Bölümü, No: 590; Mahmud Paşa Bölümü, No: 204; Koca Ragıp Paşa Bölümü, No: 562, 563; Fatih Bölümü, No: 1883, 1884.
28. Karahisârî, Alaeddîn Ali b. Ömer b. Ali (Kara Hoca). Rumûzü'l-Esrar Şerhu Künüzü'l-Envâr (Ebu Bekir b. İbrahim'in usul-i fıkha dair eserinin şerhi), Nuruosmaniye Kütüphanesi, No: 1334, vr. 1a-1b.
29. Kefevî, Mahmûd b. Süleyman el-Hanefî. Ketâibü A'lâmi'l-Ahyâr min Fukahâi Mezhebi'n-Nu'mâni'l-Muhtar, Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa Koleksiyonu, No: 1931, vr. 314a-314b, 335a.
30. Köprülü, M. Fuad. "Aşık Paşa", İslam Ansiklopedisi (İA), Cilt: 1, s. 701-706.
31. Leknevî, Muhammed Abdülhayy el-. el-Fevâidü'l-Behiyye fi Terâcimi'l-Hanefiyye, neşr. Ahmed ez-Zubî, Beyrut: Dâru'l-Erkâm, 1418/1998.
32. Makdisi, George. Ortaçağ'da Yüksek Öğretim: İslam Dünyası ve Hıristiyan Batı, çev. T. Başoğlu - A. H. Çavuşoğlu, İstanbul: Gelenek Yayınları, 2004.
33. Mehmed Mecdi Efendi. Tercüme-i Şekâık-i Nu'mâniyye = Hadâikü'ş-Şakaık, İstanbul: Darüttıbaati'l-amire, 1853/1269. Mélikoff, Irene. "İlk Osmanlıların Toplumsal Kökeni", Osmanlı Beyliği 1300-1389, ed. E. Zachariadou, çev. Gül Çağalı Güven ve diğ., İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1997, s. 149-155.
34. Mutarrizî, Nasır b. Abdüsseyd el-. el-Misbah fi'n-Nahu.
35. Ocak, Ahmet Yaşar. XIII. Yüzyılda Anadolu'da Baba Resûl (Babailer) İsyanı ve Anadolu'nun İslamlaşması Tarihindeki Yeri, İstanbul: Dergâh Yayınları, 1980 (Genişletilmiş 1996 baskısı: Alevîliğin Tarihsel Altyapısı Yahut Anadolu'da İslâm-Türk Heteredoksisinin Teşekkülü ).
36. Ocak, Ahmet Yaşar. "Osmanlı Devletinin Kuruluş Tarihi Açısından Bir Sorgulama", İslâmi Araştırmalar, Cilt: 12, Sayı: 3-4, 1999, s. 223-229.
37. Ocak, Ahmet Yaşar. "Osmanlı Beyliği Topraklarındaki Sufi Çevreler ve Abdalan-ı Rum Sorunu (1300-1389)", Osmanlı Beyliği 1300-1389, ed. E. Zachariadou, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1997, s. 159-172.
38. Özel, Ahmet. Hanefi Fıkıh Alimleri, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1990.
39. Ponavala, I. "al-Zahir wa'l-Batin", The Encyclopaedia of Islam (EI), Vol: XI, s. 389-390.
40. Repp, Richard C. The Mufti of Istanbul: A Study in the Development of the Ottoman Learned Hierarchy, London: Ithaca Press, 1986.
41. Sahas, Daniel J. "Gregory Palamas (1296-1360) on Islam", Revue des Études Islamiques, Vol: 49, No: 1-2, 1981, s. 197-214.
42. Tahralı, Mustafa. "Davud el-Kayseri'nin Fusus şerhi mukaddimesi", Uluslararası Davud el-Kayseri Sempozyumu, Ankara, 1998, s. 261-267.
43. Taşköprülüzâde, Isamuddin Ebü'l-Hayr Ahmed Efendi. Eş-Şekâ'iku n-Nu'mâniyye fi 'Ulemâ'i d-Devleti l-'Osmâniyye, neşr. Ahmet Subhi Furat, İstanbul: İ. Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1985.
44. Uludağ, Süleyman. "Bâtın İlmi", Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt: V, s. 188-189.
45. Urmevî, Sirâcüddin Mahmud b. Ebî Bekr. el-Matâli. Urmevî, Sirâcüddin Mahmud b. Ebî Bekr. Beyânü'l-Hikme.
46. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. "Osmanlı Tarihine Ait Yeni Bir Vesikanın Ehemmiyeti ve İzahı ve bu Münasebetle Osmanlılarda İlk Vezirlere Dair Mütalea", Belleten, Cilt: 3, Sayı: 9-12, 1939, s. 99-106.
47. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. "Çandarlı (Cendereli) Kara Halil Hayrettin Paşa: Menşe'i, Tahsili, Kadılığı, Kazaskerliği, Vezirliği ve Kumandanlığı", Belleten, Cilt: XXIII, Sayı: 91, 1959, s. 457-477.
48. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı İlmiye Teşkilatı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1965.
49. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi, Cilt: 1, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998.
50. Zâhidî, Ebü'r-Recâ Muhtar b. Mahmud. Kunyetü'l-Münye li-Tetmîmi'l-Gunye.
51. Zâhidî, Ebü'r-Recâ Muhtar b. Mahmud. el-Havî fî Mesâili'l-Vakıât ve'l-Münye (Hâvîz-Zahidî).
52. Zâhidî, Ebü'r-Recâ Muhtar b. Mahmud. Kunyetü'l-Fetâvâ.
53. Zâhidî, Ebü'r-Recâ Muhtar b. Mahmud. Kudûrî Şerhi.
54. Zâhidî, Ebü'r-Recâ Muhtar b. Mahmud. Zadü'l-Eimme limâ fihi min Hasaisi Hazihi'l-Ümme.
55. Zâhidî, Ebü'r-Recâ Muhtar b. Mahmud. Cevahirü'l-Fıkh