Tanzimat'tan Önceki Dönemde Osmanlı Mahkemelerinin Görev ve Yetkisi

Öz

Osmanlı hukuk sisteminde usul hukuku, yargı görevinin, diğer bütün idarî görevler gibi, devlet başkanının denetimi altında olduğu anlayışına dayanıyordu. Devlet başkanı tarafından tayin edilen, ancak halk adına görev yapan hâkimlerin hukukî statüsü vekâlet esasına göre tasarlanmıştı. Bu nedenle, hâkimlerin tayinlerine, görevlerine ve haklarına ilişkin hususlar bu çerçevede belirlenmiştir. İlk dönemlerden itibaren yargı teşkilatı belirli ilkelere göre şekillendirilmiştir. Hâkimler, kural olarak, herhangi bir ayrım yapılmaksızın bütün davalara bakmakla görevli olmakla birlikte, değişen şartlar sebebiyle zamanla bazı sınırlamalar getirilmiştir. Belirli kişilere ilişkin davalara bakma yetkisi ile suistimale açık olan veya belirli bir miktarın üzerindeki meblağları konu alan davalar, daha adil bir yargılamanın sağlanması amacıyla genel mahkemelerin görev alanından çıkarılarak Divân-ı Hümâyun veya Kazasker'e bırakılmıştır. Yer bakımından yetki konusunda ise davalının ikamet ettiği yerin esas alındığı anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, taşınmazlara ilişkin davalar veya özel nitelik taşıyan davalar hakkında farklı kurallar uygulanmıştır. Ancak hâkimlerin görev ve yetkilerine ilişkin kurallar zamanın gerek ve şartlarına göre değişmez nitelikte olmadığından, farklı kuralların uygulanması yasama yetkisi kapsamında değerlendirilebilir. Dolayısıyla yukarıda belirtilen gelişmelerin de bu çerçevede ortaya çıktığı anlaşılmaktadır. [Türkçe özet ve anahtar kelimeler İngilizcesinden çevrilerek oluşturulmuştur.]

Anahtar Kelimeler

• kadıların statüsü
• yargılama
• yargılama yeri

The Jurisdiction and Competence of Ottoman Courts before the Tanzimat

Öz

The procedural laws of the Ottoman legal system were based on the idea that the function of the judiciary, like all other administrative functions, was controlled by the head of state. The legal status of judges, who were appointed by the head of state but acted on behalf of the people, was envisaged on the basis of agency. Thus, matters pertaining to their appointment, duties, and rights were determined within this framework. From early times on, the judiciary was defined according to certain principles. While judges were, in principle, charged with hearing all cases without any distinction, certain limitations were later imposed owing to changing circumstances. The authority to hear cases involving certain individuals, as well as cases that were prone to mistreatment or involved more than a certain amount of money, was removed from the jurisdiction of the general courts and assigned to the Divan-ı Hümayun or Kazasker in order to facilitate a fairer trial. As to territorial jurisdiction, it seems that the place where the defendant lived was taken into account, although different rules applied to cases concerning real estate or those with special characteristics. However, since the rules regarding the duties and jurisdiction of judges were not immutable but varied according to the exigencies and circumstances of the time, the application of different rules may be regarded as falling within the authority of legislation. Thus, the developments mentioned above appear to have emerged in this respect

Anahtar Kelimeler

• Legal status of judges
• Jurisdiction
• Place of jurisdiction

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri, Cilt: IV, VII, İstanbul, 1994.
3. Akman, Mehmet. Osmanlı Devleti'ndeki Ceza Yargılaması, İstanbul, 2004.
4. Ankaravî, Mehmed b. Hüseyin. Fetâva'l-Ankaravî, Cilt: I, Bulak, 1281.
5. Ansay, Sabri Şakir. Hukuk Tarihinde İslam Hukuku, 4. Bası, Ankara, 2002.
6. Atar, Fahrettin. İslam Adliye Teşkilatı, Ankara, 1991.
7. Atar, Fahrettin. "Kazâ", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), Cilt: 25, s. 115-119.
8. Atar, Fahrettin. İslam İcra ve İflas Hukuku, İstanbul, 1990.

9. Barkan, Ömer Lütfi. "Türkiye'de İmparatorluk Devirlerinin Nüfus ve Arazi Tahrirleri ve Hakana Mahsus İstatistik Defterleri - II", İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, Cilt: II, Sayı: 2, İkincikanun 1941.
10. Baykara, Tuncer. "Kaza", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), Cilt: 25, s. 119-120.
11. Ergenç, Özer. XVI. Yüzyılda Ankara ve Konya, Ankara, 1995.
12. Feridun Bey. Münşeâtü's Selatin, Cilt: II, ts.
13. Göyünç, Nejat. XVI. Asırda Mardin Sancağı, İstanbul, 1969.
14. Halebî, İbrahim. Mülteka'l-Ebhur, nşr. Mehmed Recaî, İstanbul, 1268.
15. Haydar, Ali. Dürerü'l-Hükkâm fi Şerh-i Mecelleti'l-Ahkâm, Cilt: IV, İstanbul, 1330.
16. Heyd, Uriel. Studies in Old Ottoman Criminal Law, Oxford, 1973.
17. İnalcık, Halil. "Şeriat ve Kanun, Din ve Devlet", İslâmiyât, Cilt: I, Sayı: 4, Ekim-Aralık 1998, s. 142.
18. İnalcık, Halil. "Mahkeme", İslam Ansiklopedisi (İA), Cilt: 7, s. 149.
19. İpşirli, Mehmet. "Osmanlı Devletinde Kazaskerlik (XVII. Yüzyıla Kadar)", Belleten, Cilt: LXI, Sayı: 232, 1988.
20. İpşirli, Mehmet. Kadıaskerlik, İstanbul, 1982 (Basılmamış Doçentlik Tezi).
21. İpşirli, Mehmet. "Anadolu Kadıaskeri Sinan Efendi Hakkında Yapılan Tahkikat ve Bunun İlmiye Teşkilatı Bakımından Önemi - I", İslam Tetkikleri Dergisi, Cilt: VIII, cüz: 1-4, 1984.
22. Jennings, Ronald C. "Limitations of The Judicial Powers of The Kadı in 17th C. Ottoman Kayseri", Studia Islamica, No: 50, 1979, s. 151-184.
23. Kenanoğlu, Macit. Osmanlı Millet Sistemi Mit ve Gerçek, İstanbul, 2004.
24. Lütfi, Ahmet. Mir'at-ı Adalet, İstanbul, 1304.
25. Mâverdî, Ebul Hasen el-. Edebü'l-Kadi, nşr. Muhyi Hilal es-Serhan, Cilt: I, Bağdad, 1971.
26. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Maddeler: 1800, 1801, 1803, 1807.
27. Mühimme Defteri 90, nşr. Mertol Tulum, İstanbul, 1993.
28. Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler, İstanbul, 1998.
29. Ongan, Halit. Ankara'nın I Numaralı Şer'iyye Sicili, Ankara, 1958.
30. Ongan, Halit. Ankara'nın İki Numaralı Şer'iyye Sicili, Ankara, 1974.
31. Oral, Ertuğrul. Rumeli Kazaskerliği Ruznamesi, İstanbul, 1980 (Basılmamış Mezuniyet Tezi).
32. Ortaylı, İlber. "Osmanlı Şehirlerinde Mahkeme", Bülent Nuri Esen'e Armağan, Ankara, 1977, s. 249-261.
33. Ortaylı, İlber. "Osmanlı Kadısı, Tarihi Temeli ve Yargı Görevi", Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt: XXX, No: 1-4, Mart-Aralık 1975.
34. Öz, Necmi. Celal-zade Kanunnamesinin Tetkik ve Tahlili, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basılmamış Lisans Tezi, 1966.
35. Özen, Şükrü. "Kâdılkudât", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), Cilt: 24, s. 77-82.
36. Pay, Salih. 1069-1070/1659-1660 Tarihli Bursa Şer'iyye Sicili, Bursa, 1987 (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi).
37. Refik, Ahmed. Onuncu Asr-ı Hicride İstanbul Hayatı, hzr. Abdullah Uysal, Ankara, 1987.
38. Remlî, Hayruddin er-. el-Fetava'l-Hayriyye fi nef'i'l-beriyye, Cilt: II, Bulak, 1273.
39. Selle, Friedrich. Prozessrecht des 16. Jahrhunderts im Osmanischen Reich, Wiesbaden, 1962.
40. Şentop, Mustafa. Osmanlı Yargı Sistemi ve Kazaskerlik, İstanbul, 2005.
41. Tekin, Yaşar. Şer'iyye Sicilleri Işığında Osmanlı Devleti'nde Ta'zir Suç ve Cezaları (1179/1765), İstanbul, 1995 (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi).
42. Uysal, Abdullah (Hzr.). Zanaatkarlar Kanunu (Kanunname-i Ehl-i Hiref), Ankara, 1982.
43. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinde İlmiye Teşkilatı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
44. Üçok, Coşkun. "Osmanlı Kanunnamelerinde İslam Ceza Hukukuna Aykırı Hükümler", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, Cilt: III (1946), Sayı: 1, s. 125-146; Cilt: III (1946), Sayı: 2, 3, 4, s. 365-383; Cilt: IV (1947), Sayı: 1-4, s. 48-73.
45. Yediyıldız, Bahaeddin. "Osmanlı Toplumu", Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi - 1, ed. Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul, 1994.