The Penalty for Buying and Selling Stolen Goods in Ottoman Legal Practice

Öz

Theft, which has a history as long as the history of humanity, has been condemned and prohibited in almost all religions, ethical and legal systems from ancient societies to the present day, necessary measures have been taken to prevent the crime, and those who committed the crime have been punished, albeit in different ways. Accordingly, Ottoman law aimed to prevent the sale and purchase of stolen goods in the second-hand market, to prevent the sale of stolen goods from appearing as a very attractive method of gaining benefit, and to ensure public order and security by clarifying the incident upon the detection of the seized goods after theft cases, and by identifying, capturing and detaining the suspects. In addition, with the regulations issued for the prevention of crime, the competent authorities, especially the law enforcement/judicial units, focused on inspection activities, and in case of detection of those who acted contrary to the law and order during the inspections, the criminals were prosecuted within the framework of the relevant legislation provisions and the criminals were sentenced to the necessary punishment. In this article, the penalty for the crime in question and the sanctions imposed on the criminals are analyzed based on archival records.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Law
• Crime
• Punishment
• Theft
• Stolen Property

Osmanlı Hukuk Uygulamasında Çalıntı Mal Alıp Satmanın Cezası

Öz

İnsanlık tarihi kadar uzunca bir geçmişi olan hırsızlık, kadim toplumlardan günümüze değin hemen hemen bütün dinlerde, ahlâk ve hukuk sistemlerinde kınanmış, yasaklanmış, suçu önlemeye yönelik gerekli tedbirler alınmış, suçu işleyenler farklı şekillerde de olsa cezalandırılmıştır. İslam hukukunu uygulayan Osmanlı Devletinde de hırsızlık suç sayılarak buna yönelik önlemler alınmış, faillere değişik cezalar uygulanmıştır. Bu doğrultuda Osmanlı hukukunda, hırsızlık suçuna konu eşyanın ikinci el piyasasında alım-satımının önüne geçilmesi, çalıntı mal satımının bir menfaat sağlama açısından oldukça cezbedici bir yöntem olarak görünmesinin engellenmesi, hırsızlık vakalarını müteakip ele geçirilen eşyanın tespiti üzerine olayın aydınlatılması, şüphelilerin belirlenerek yakalanması ve gözaltına alınması suretiyle kamu düzeninin ve asayişin sağlanması hedeflenmiştir. Bunun yanı sıra suçun önlenmesine yönelik çıkarılan nizamnameler ile kolluk/adlî birimler başta olmak üzere yetkili mercilerce denetim faaliyetlerine ağırlık verilmiş, yapılan denetimlerde kanun ve nizama aykırı hareket edenlerin tespiti durumunda ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde yargılama yapılarak suçlular gerekli cezaya çarptırılmıştır. İşte bu makalede bahse konu suçun cezasının ne olduğu ve suçlulara ne gibi yaptırımlar uygulandığı arşiv kayıtlarından hareketle ele alınmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Hukuku
• Suç
• Ceza
• Hırsızlık
• Çalıntı Mal

Kaynakça

1. 5 Numaralı Mühimme Defteri (973/1565-1566), Ankara, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 1994.
2. 7 Numaralı Mühimme Defteri (975-976/1567-1569), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Dîvân-ı Hümâyûn Sicilleri Dizisi V, Ankara, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 1998.
3. Günel, Oğuzhan, "624 Numaralı Ayniyat Defterine (h.1266-1271/m. 1850-1855) Göre Osmanlı Devleti'nde Suçlar ve Cezalar (Değerlendirme ve Metin)", Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ordu, 2018.
4. Kavaklı, Sibel, "929/A Numaralı Nefy Defterinin (1826/1833) Transkripsiyon ve Değerlendirmesi", Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Tokat, 2005.
5. BOA, Osmanlı Arşivi, Kâmil Kepeci, Muhtelif. Defter No: 731. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
6. Kayaçağlayan, Naime Yüksel, "1714-1715 Tarihleri Arasında Gaziantep'te Sosyal, Siyasî ve İktisadi Yapı: 65 Numaralı Gaziantep Şer'iye Sicili Metin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi", Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Kilis, 2001.
7. Öztürk, Şeyda Sağlam, "67 Numaralı Ayıntab Şer'iyye Sicili'nin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi (H. 1128-1129 / M. 1716-1717 S. 429-603)", Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep, 2020.
8. Tutcu, Zeynep, "Üsküdar 489 Numaralı Şer'iyye Sicili (H.1187-1188/M.1773-1774) İnceleme-Metin", Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2019.

9. Yılmaz, Coşkun (ed.), İstanbul Kadı Sicilleri Eyüb Mahkemesi (Havass-ı Refia) 37 numaralı sicil (H. 1047 / M. 1637- 1638), İstanbul, İSAM Yayınları, 2011.
10. Yılmaz, Coşkun (ed.), İstanbul Kadı Sicilleri Hasköy Mahkemesi 5 numaralı sicil (H. 1020-1053 / M. 1612-1643), İstanbul, İSAM Yayınları, 2011.
11. İstanbul Müftülüğü Şer'iyye Sicilleri Arşivi, İstanbul Kadılığı Defterleri, Bâb Mahkemesi (H.1076-1327), Defter No:197.
12. İstanbul Müftülüğü Şer'iyye Sicilleri Arşivi, İstanbul Kadılığı Defterleri, Galata Mahkemesi, (H. 943-1203), Defter No:302, 317, 331.
13. İstanbul Müftülüğü Şer'iyye Sicilleri Arşivi, İstanbul Kadılığı Defterleri, İstanbul Kadılığı, (H.1021-1342), Defter No:46.
14. İstanbul Müftülüğü Şer'iyye Sicilleri Arşivi, İstanbul Kadılığı Defterleri, Eyüp Mahkemesi (H.978-1342), Defter No:10.
15. İstanbul Müftülüğü Şer'iyye Sicilleri Arşivi, İstanbul Kadılığı Defterleri, Üsküdar Mahkemesi, (H.919-1342), Defter No:412, 510.
16. Akalın, Adnan, İslam Hukukunda Hırsızlık Suçu-Çalınan Mal ile İlgili İhtilaflar-, İstanbul, Hiperyayın, 2019.
17. Akgündüz, Ahmet, Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri, 10 Cilt, İstanbul, Fey Vakfı, 1992.
18. Akgündüz, Said Nuri, Tanzimat Dönemi Osmanlı Ceza Hukuku Uygulaması, İstanbul, Rağbet Yayınları, 2017.
19. Aksın, Ahmet, Suha Oğuz Baytimur, "Osmanlı Devleti'nde Hapis Cezaları ve Uygulamaları (1791-1808)". XVI. Türk Tarih Kongresi 20-24 Eylül 2010, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 2015, IV,11-25.
20. Ali Haydar Efendi, Dürerü'l-Hükkâm Şerhü Mecelleti'l-Ahkâm, çev. Raşit Gündoğdu, Osman Erdem, Ankara, DİB Yayınları, 2016.
21. Altan, Çetin, "Memlûk Devleti'nde Cezalar ve İşkencelere Dâir", Belleten, LXXIV/270, 2010, s. 351-368.
22. Artuk, Mehmet Emin, Ahmet Caner Yenidünya, "Cürüm Eşyasını Satın Almak ve Saklamak (Yataklık) Cürmü Üzerine Bir İnceleme (TCK m. 512)". Prof. Dr. Çetin Özek Armağanı, İstanbul, Galatasaray Üniversitesi, 2004.
23. Aslan, Cemre, "Eski Mezopotamya Kanunlarına Göre Kadın Köleler", History Studies, XV/2, 2023, s. 327-345.
24. Avcı, Mustafa, "Hukuk Tarihimizde Hukuka Aykırı Deliller Sorunu: İşkence (Örf-i Maruf) Uygulaması", Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, sy. 147, 2003, s. 45-76.
25. Avcı, Mustafa, Osmanlı Ceza Hukuku I Genel Hükümler, Ankara, Adalet Yayınevi, 2018.
26. Avcı, Mustafa, Osmanlı Ceza Hukuku II Özel Hükümler, Ankara, Adalet Yayınevi, 2018.
27. Avcı, Mustafa, "Osmanlı Hukukunda Hapis Cezası", Khuka: Kamu Hukuku Arşivi, V/1, 2002, s. 19-35.
28. Aydın, Mehmet Akif, "Osmanlı ve Babürlü Örfi Hukukları Arasında Bir Karşılaştırma", Osmanlı'nın İzinde Prof. Dr. Mehmet İpşirli Armağanı, İstanbul, Timaş Yayınları, 2013, 1,193-200.
29. Balcı, Alpaslan, "Örfi Hukukun Mahiyeti ve Osmanlı Ceza Tatbikatı Yönünden İncelenmesi", Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kayseri, 2015.
30. Bardakoğlu, Ali, "Hırsızlık", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, TDV Yayınları, 1998, XVII,384-396.
31. Becker, C. H, "Dellâl", MEB İslam Ansiklopedisi, İstanbul, MEB Yayınları, 1977, III,518-519.
32. Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin, es-Sünenu'l-Kübrâ, thk. Muhammed Abdülkadir Atâ, 11 Cilt, 3. Basım, Beyrut, Dârü'l-kütübi'l-ilmiyye, 2003.
33. Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukukı İslâmiyye ve Istılâhatı Fıkhiyye Kamusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1985.
34. Boynukalın, Ertuğrul, "Makāsıdü'ş-Şerîa", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Ankara, TDV Yayınları, 2003, XXVII/423-427.
35. Bozdağ, Ahmet, "Kaçakçılık Suçundan Elde Edilen Eşyanın Kullanım Amacıyla Satın Alınmasının veya Kabul Edilmesinin Suç Eşyasının Satın Alınması veya Kabul Edilmesi Suçu Bağlamında Değerlendirilmesi". Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, XII/1, 2023, s. 149-169.
36. Büyükbaş, Nazım, "İslam Ceza Hukukunda Cezalandırma ve Maslahatların Korunması Arasındaki İlişki", Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy. 34, 2013, s. 144-170.
37. Centel, Nur vd., Kişilere Karşı İşlenen Suçlar, 1 Cilt, 4. Bası, İstanbul, Beta Yayınları, 2017.
38. Çeşmîzâde, Mehmed Halis Efendi, Hulâsatü'l-ecvibe, İstanbul, Ruşen Matbaası, 1325.
39. Datlı, Begüm, "Türk Ceza Kanununda Hırsızlık", Çankaya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2020.
40. Dingeç, Emine, "XVI. ve XVII. Yüzyıllarda Osmanlı'da Kayıp ve Çalıntı Atlar", Z Mevsimlik Tematik Dergi-Kültür-Sanat- Şehir, 2018/3, s. 273-279.
41. Dönmezer, Sulhi, Kişilere ve Mala Karşı Cürümler, 16. Bası, Ankara, Beta Yayınları, 2001.
42. Dönmezer, Sulhi vd., Nazari ve Tatbiki Ceza Hukuku. 2 cilt, 14. Bası, İstanbul, Der Yayınları, 2016.
43. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş'as b. İshak es-Sicistânî, es- Sünen. 5 Cilt, Amman, Dâru'r- Risâle el-'Alemiyye, 1430.
44. Ebû Zehre, Muhammed, el-Cerîme ve'l-Ukûbe fi'l-Fıkhi'l-İslâmî (el-Cerîme), Kahire, Dâru'l-Fikri'l-Arabî, 1998.
45. Erdoğan, Suat, Kur'an ve Sünnet Işığında Suç-Ceza Uygunluğu, İstanbul, Süleymaniye Vakfı Yayınları, 2014.
46. Erkan, Nevzat, "Osmanlı Kaynakları Işığında Toprak Kadılığı", Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, XXVII/1, 2023, s. 209-220.
47. Gedikli, Fethi, "XVII. Asırda Galata Tacirlerinin Karşılaştığı Hırsızlık Olayları", Çerçeve, 6/22, 1998, s. 132-134.
48. Gemici Ezin, Şerife Leman, "Suç Eşyasının Satın Alınması veya Kabul Edilmesi Suçu", Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir, 2022.
49. Gökcen, Ahmet, Tanzimat Dönemi Osmanlı Ceza Kanunları ve Bu Kanunlardaki Ceza Müeyyideleri. İstanbul, 1989.
50. Güler, Ümit, Osmanlı'da Suç ve Ceza (Kıbrıs Örneği), Ankara, Fecr Yayınları, 2019.
51. Hâkim en-Nîsâbûrî, el-Müstedrek 'ale's-Sahîhayn, thk. Mustafa Abdülkadir Atâ, Beyrut, Dârü'l-kütübi'l-ilmiyye, 1411/1990.
52. Halaçoğlu, Yusuf, "Dellâl", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, TDV Yayınları, 1994, IX,145-146.
53. Heyd, Uriel, Studies in Old Ottoman Criminal Law, Oxford, Oxford University Press, 1973.
54. İbn Ebi Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed, el-Musannef, haz. Kemâl Yûsufel-Hût, 7 Cilt, Beyrut, Dârü't-Tac, 1989.
55. İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezîd, es-Sünen, 2 Cilt, Kâhire, Dâru İhyai'l- Kütübi'l-Arabî, 1981.
56. İbn Teymiyye, Takıyyüddîn, Mecmû'u fetâvâ Şeyhi'l-İslâm Ahmed İbn Teymiyye, 37 Cilt, Medine, Mücemmaü'l-Melik Fehd li-Tıbaati'l-Mushafi'ş-Şerif, 1425/2004.
57. İpşirli, Mehmet, "Kürek Cezası", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Ek-2, Ankara, TDV Yayınları, 2019, s. 112-114.
58. Kallek, Cengiz, "Simsar", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, TDV Yayınları, 2009, XXXVII, 215-218.
59. Kanat, Cüneyt, Ortaçağ Devletlerinde Suç ve Ceza, İstanbul, Küre Yayınları, 2017.
60. Karagöz, İsmail, Allah Kelamı Kur'anın Anlamı ve Tefsiri Açıklamalı ve Kırık Meali, 8 Cilt, Ankara, Kar Yayınları, 2020.
61. Osmanağaoğlu Karahasanoğlu, Cihan, Klasik Dönem Osmanlı Hukukunda Hırsızlık Suçu ve Cezası, İstanbul, On İki Levha Yayıncılık, 2016.
62. Karakoç, Serkiz, Ceza Kanunu-Tahşiyeli, İstanbul, Şant Matbaası, 1329.
63. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes'ûd, Bedâî'u's-sanâî fi tertibi'ş-şerâî, 7 Cilt, Beyrut, Dârü'l-kütübi'l-ilmiyye, 1982.
64. Kılınç, Ahmet, "Klasik Dönem Osmanlı Devleti'nde Uygulanan Kürek Cezasının Hukuki Tahlili", Belleten, LXXIX/285, 2015, s. 531-557.
65. Kırlı, Hacer, "Kürek Cezası ve Osmanlı Uygulaması (966-981/1558-1574)", Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2015.
66. Koç, Mehmet, Osmanlı Hukukunda Ta'zir Suç ve Cezaları, Konya, Aybil Yayınları, 2017.
67. Koçu, Reşat Ekrem, "Ayak Esnafı", İstanbul Ansiklopedisi, İstanbul, İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat, 1960.
68. Köse, Murtaza, "Kanun Olgusu Paralelinde Hammurabi ve Kanunları", Ekev Akademi Dergisi, III/1, 2001, s. 129-144.
69. Köse, Üzeyir, "İslâm Ceza Muhakemesinde Baskı ve Şiddet Yoluyla Elde Edilen İtirafın İspat Değeri", Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy. 26, 2021, s. 381-404.
70. Kundakçı, S. Kavaklı, "İmdat Hırsız Var!: 1625-1650 Amasyasından Hırsızlık Hikayeleri", Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, IX/47, 2016, s. 244-251.
71. Kütükoğlu, Mübahat S, "Mühimme Defteri", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, TDV Yayınları, 2006, XXXI,520-523.
72. Menekşe, Ömer, İslam Hukukunda Hırsızlık Suçu ve Cezası, Ankara, İlahiyat Yayınları, 2022.
73. Mergīnânî, Burhâneddin, el-Hidâye Şerhu Bidâyeti'l-Mübtedî, nşr. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd, Kahire, ts.
74. Montagu, Mary Wortley, Türkiye Mektupları (1717-1718), çev. Aysel Kurutoğlu, İstanbul, Tercüman Gazetesi Yayınları (1001 Temel Eser), ts.
75. Mumcu, Ahmet, Osmanlı Devleti'nde Siyaseten Katl, Ankara, Birey ve Toplum Araştırmaları, 1985.
76. Nacak, Mehmet, "Hırsızlık Suçu”, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir, 2013.
77. Okandan, Recai G., Umumi Hukuk Tarihi Dersleri, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1952.
78. Özbek, Veli Özer vd., Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler, 16. Baskı, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2021.
79. Rıfat, Halil, Külliyat-ı Şerh-i Ceza, İstanbul, Mihran Matbaası, 1303.
80. Savaş, Abdurrahman, "Hitit, Roma, İslam ve Yahudi Hukukları Üzerine Mukayeseli Bir Çalışma", İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy. 18, 2011, s. 243-274.
81. Soyaslan, Doğan, Ceza Hukuku Genel Hükümler, 8. Baskı, Ankara, Yetkin Yayınları, 2018.
82. Şemsüleimme Serahsî, el-Mebsût, Beyrut, Dârü'l-marife, 1414/1993.
83. Şen, Hasan, "Osmanlı'da Hapishane Mefhumu", Osmanlı'da Asayiş, Suç ve Ceza, ed. Noémi Lévy, Alexandre Toumarkine, İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, ts, s. 200-211.
84. Şensoy, Naci, "Eski Devirlerde ve İslâmda Hırsızlık Suçu", Muammer Raşit Seviğ'e Armağan, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, s. 161-174.
85. Şeyhülislam Dürrîzâde Mehmed Arif Efendi, Netîcetü'l-fetâvâ, Süleymaniye Ktp., Tercüman, 00069.
86. Tanrıvermiş, Atilla, Suç Eşyasının Satın Alınması veya Kabul Edilmesi Suçu, İstanbul, On İki Levha Yayıncılık, 2017.
87. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Sünenü't-Tirmizî, 5 Cilt, 2. Basım, Mısır, Şeriketü Mektebe ve Matbaa Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1975.
88. Tosun, Mebrure, Kadriye Yalvaç, Sümer, Babil, Assur Kanunları ve Ammi-Şaduqa Fermanı, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 1998.
89. Turgut, Tuğba, "Suç Eşyasının Satın Alınması veya Kabul Edilmesi Suçu", Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2011.
90. Udeh, Abdülkadir, et-Teşrî'u'l- Cinâiyyi'l- İslâmî Mukârenen bi'l- Kanûni'l-Vad'î, Beyrut, Dâru'l- Kâtibi'l Arabî, ts.
91. Ünver, Yener, Ceza Hukukuyla Korunması Amaçlanan Hukuksal Değer, Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2003.
92. Yaylalı, Davut, "Karîne", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, TDV Yayınları, 2001, XXIV,492-493.
93. Yıldız, Furkan, "Rasyonel Seçim Teorisi ile Organize Suçları Anlamak", Akademik Hassasiyetler, VII/14, 2020, s. 151-154.
94. Zeylaî, Osman b. Ali, Tebyînü'l-Hakâik Şerhu Kenzi'd-Dekâik, Bulak, el-Matbaatü'l-Kübra'l-Emiriyye, 1316/1898.
95. Zühaylî, Vehbe, Nazariyyetü'd-damân: Ahkâmü'l-mes'uliyyeti'l-medeniyye ve'l-cinâiyye fi'l-fıkhi'l-İslâmi dirâse mukarene, Dımaşk, Dârü'l-Fikr, 1402.
96. Kubbealtı Lugatı, (çevrimiçi) http://lugatim.com/s/FESAT, (Erişim: 16.05.2024)