Akıl Akçesi Tabirine Dair Bir Not: Halep Müşiri Esad Paşanın Berazi Aşiretine Kestiği Para Cezası

Öz

Arşiv belgeleri hukuk tarihçiliği açısından en temel ve birincil kaynak niteliğindedir. Bu çalışma, Osmanlı hukuk belgelerini tahlil ederken Türk hukuk tarihi ve kültürü açısından özellik arz eden kavramları not etme geleneğinin bir ürünü olarak kaleme alınmıştır. Yazıda, günümüzde gündelik dilde bir ihtar, deneyim ya da ibret vesikası anlamında "akıl akçesi olmak" ya da "akıl parası olmak" şeklinde yaşayan, sözlüklerde ise daha çok "us bahası/pahası" olarak kendine yer bulan deyimin hukuki ve mali bir cezalandırma pratiği içerisindeki tarihi izi sürülmektedir. Bu kapsamda, Meclis-i Vâlâ tasnifinde yer alan 1843 tarihli bir belgeden yola çıkılarak, dönemin Halep Müşiri Esad Paşa'nın Urfa havalisinde tedip ettiği Berazi aşiretine uslu durmaları ve akıllanmaları için "akıl akçesi" adı altında örfi yetkisine dayanarak kestiği nakdi para cezası (tecrim) ve bu uygulamanın Tanzimat dönemi modernleşme ve hukuk zihniyeti ekseninde merkezi yönetim tarafından iptal ediliş süreci ele alınmaktadır. [Özet ve anahtar kelimeler dijital arşiv çalışmaları kapsamında editörlük tarafından hazırlanmıştır.]

Anahtar Kelimeler

• Akıl Akçesi
• Us Bahası
• Tecrim
• Esad Paşa
• Berazi Aşiretisi
• Meclis-i Vâlâ
• Osmanlı Ceza Hukuku
• Para Cezası

A Note on the Expression of "Akıl Akçesi": The Fine Imposed by Esad Pasha, the Governor of Aleppo, on the Berazi Tribe

Öz

Archival documents serve as primary and essential sources for legal historians. This study is compiled as a part of a scholarly tradition of noting specific idioms and concepts that carry importance for Turkish legal history and culture during document analysis. The article traces the historical and legal origins of the expression "akıl akçesi" (money for wisdom / lesson money), which survives in modern colloquial Turkish as "akıl akçesi olmak" (to be a lesson / experience), synonymous with the traditional dictionary entries of "us bahası/pahası". Based on an Ottoman Council of State (Meclis-i Vâlâ) document dated 1843, the study examines how Esad Pasha, the Governor of Aleppo, imposed a monetary fine under the name of "akıl akçesi" upon the Berazi tribe in the region of Urfa as a disciplinary and punitive measure to ensure their future obedience. Furthermore, the central government's subsequent abolition of this customary practice and the refund or deduction of the collected amounts from the tribe's official taxes are evaluated within the framework of the legal modernization and transformation of state mentality during the Tanzimat era. [The English title, abstract and keywords were prepared by the editorial board during the digital archiving process.]

Anahtar Kelimeler

• Akıl Akçesi
• Us Bahası
• Customary Fine
• Tecrim
• Esad Pasha
• Berazi Tribe
• Meclis-i Vâlâ
• Ottoman Criminal Law
• Monetary Punishments

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Açıklamalı Atasözleri Sözlüğü, 1. bs., İstanbul, Dergâh Yayınları, 1983.
3. Açıklamalı-Örnekli Deyimler Sözlüğü, 1. bs., İstanbul, Dergâh Yayınları, 1982.
4. Ahmed Vefik Paşa, Atalar Sözü-Türkî Durûb-i Emsâl, [İstanbul], Matbaa-i Âmire, 1288.
5. Ahmed Vefik Paşa, Lehce-i Osmanî, 2. bs., Dersaadet, Mahmud Bey Matbaası, 1306.
6. Ahmed Vefik Paşa, Müntehabât-ı Durûb-ı Emsâl-Atalar Sözü, y.y., t.y.
7. Aksoy, Ömer Asım, Atasözleri Sözlüğü I, 4. bs., y.y., Türk Dil Kurumu Yayınları, 1984.
8. [Ali Bey], Kokona Yatıyor, Tasvir-i Efkar Matbaası, [İstanbul], 1287/1870.

9. Ali Bey, Kokona Yatıyor, Haz. Doğan Aksan, Ankara, Dün-Bugün Yayınevi, 1961.
10. Bahaeddin, M., Yeni Türkçe Lugat, 2. bs., İstanbul, Evkaf-ı İslamiye Matbaası.
11. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), BEOAYN.d., No. 383, 27 Zilkade 1259 / 19 Aralık 1843.
12. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İ.MVL., 54/1026: 1, 7 Şevval 1259 / 31 Ekim 1843.
13. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), İ.MVL., 54/1026: 2, 21 Zilkade 1259 / 13 Aralık 1843.
14. Baykurt, Fakir, Irazca'nın Dirliği, 3. bs., İstanbul, Remzi Kitabevi, 1969.
15. Bilge, Yusuf, "Gül Dağından Esinler", internet kaynağı.
16. Burdurweb, "Burdur'dan Milletvekillerine Kına Hediyesi", internet kaynağı, 2024.
17. Çağbayır, Yaşar, Ötüken Türkçe Sözlük, İstanbul, Ötüken Neşriyat, 2007.
18. Ebuzziya Tevfik, Lugat-ı Ebuzziya, Kostantiniye, Matbaa-i Ebuzziya, 1306.
19. Gazetebolu, "Bolulu Vatandaş Tüm Birikimini Kripto Parada Kaybetmiş", internet kaynağı, 2024.
20. Gökkaplan, Yusuf, "Atasözleri ve Deyimlerde Akıl Kavramı", Dil Araştırmaları, Sayı 31, Güz 2022.
21. Gösterir, İbrahim, Çorum Yöresi Deyimleri Sözlüğü, 1. bs., Çorum, Çorum Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü, 2022.
22. Özturan, Hacı Ali, Maraş Merkez Ağzı Kelimeler, Deyimler, Atasözleri, Düâlar, Beddüâlar, Tekerlemeler, Ninniler, Kahramanmaraş, Mado Şirketler Grubu, 2009.
23. Redhouse, Sir James W., Turkish and English Lexicon, 2. bs., Constantinople, 1890.
24. Sinan, Ahmet Turan, Türkçenin Deyim Varlığı, İstanbul, Kesit Yayınları, 2015.
25. Soykut, İ. Hilmi, Türk Atasözleri Hazinesi, İstanbul, Ülker Yayınları, 1974.
26. Su, Aydın, Atasözleri Sözlüğü, İstanbul, Yeni Dünya Yayınları, 1978.
27. Şahin, Kamil / Subaşı, M. Hüsrev, "Esad Muhlis Paşa", DİA, İstanbul, TDV, 1995.
28. Şemseddin Sami, Kâmûs-i Türkî, Dersaadet, İkdam Matbaası, 1317.
29. Şinasi-Ebuzziya, Durûb-i Emsâl-i Osmaniye, 3. bs., Kostantiniye, Matbaa-i Ebuzziya, 1302.
30. Tan, Ali / Özer, Fince, "Es ve Us Sözcüklerinin Tarihî ve Çağdaş Türk Lehçelerindeki Kullanımları", Kesit Akademi Dergisi, Sayı 24, Eylül 2020.
31. TDK Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü Veritabanı ile Güncel Türkçe Sözlük.
32. Tülbentçi, Feridun Fazıl, Türk Atasözleri ve Deyimleri, 2. bs., 1977.
33. Türk Atasözleri, 1. bs., İstanbul, M.E.B., Cilt I-II, 1971.
34. Yenicagri, "Sınava Yetişememe", internet kaynağı, 2024.
35. Yiğit, Hasan, Deyimler Sözlüğü, 1. bs., İstanbul, Başlık Yayınları, 2021.