Hukuk Reformu Metinleri 28: Mehmed Aziz Beyin Anlatımıyla Kapitülasyonların Tatbikatta Yol Açtığı Adlî Sorunlar (İmtiyazât-ı Ecnebiye ve Tensikât-ı Adliye, 1909)

Öz

Bu çalışmada, kapitülasyonların tatbikatında ortaya çıkan adlî sorunların ele alındığı İmtiyazât-ı Ecnebiye ve Tensikât-ı Adliye adlı risale sunulmaktadır. Risale, Mekteb-i Hukuk'taki ceza hukuku hocalığından dolayı "muallim" ünvanıyla tanınan Hanyalı/Kavurzâde Mehmed Aziz Bey'e aittir. Uzun yıllar Dersaadet Birinci Ticaret Mahkemesi'nde zabıt kâtipliği, mülâzım üyelik ve icra memurluğu görevlerinde bulunan Aziz Bey, II. Meşrutiyet dönemindeki memur tensikâtı sırasında savcılık görevinden istifa ederek ayrılmıştır. Buna rağmen yeni adliye idaresini ve ıslahatları desteklemiş; bunun önündeki en ciddi engel olarak gördüğü yabancı ayrıcalıklarının adliyeye etkilerini bu kitapçıkta kaleme almıştır. Eserde, imtiyazât-ı ecnebiye ile tensikât-ı adliye arasındaki sıkı ilişki vurgulanarak, kapitülasyonların hukuk reformu ve adliyenin başarı derecesiyle kaldırılabileceği tezi işlenmektedir. Yabancıların ayrıcalıklarıyla ilgili problemler; hak ihlalleri, usul çeşitlilikleri, hüviyet tespiti, icra müşkülleri ve vatandaşlığın gizlenmesi başlıkları altında, yazarın mahkeme ve icra tecrübelerine dayanan somut örneklerle ele alınmaktadır. [Özet ve anahtar kelimeler dijital arşiv çalışmaları kapsamında editörlük tarafından hazırlanmıştır.]

Anahtar Kelimeler

• Kapitülasyonlar
• İmtiyazât-ı Ecnebiye
• Tensikât-ı Adliye
• Muallim Mehmed Aziz Bey
• Ticaret Mahkemesi
• İcra Müşkilâtı
• Osmanlı Hukuk Reformu

Otoman Legal Reform Texts 28: Judicial Problems Caused by Capitulations in Practice through the Narrative of Mehmed Aziz Bey (İmtiyazât-ı Ecnebiye and Tensikât-ı Adliye, 1909)

Öz

This study presents the treatise titled İmtiyazât-ı Ecnebiye ve Tensikât-ı Adliye, which addresses the judicial problems emerging from the practice of capitulations. The treatise was authored by Hanyalı/Kavurzâde Mehmed Aziz Bey, widely known with the title "muallim" due to his professorship of criminal law at the Mekteb-i Hukuk (Law School). Having served for many years as a court clerk, candidate member, and execution officer at the First Commercial Court of Dersaadet, Aziz Bey resigned from his post as a prosecutor during the civil servant reorganization (tensikât) of the Second Constitutional Era. Despite being a victim of the reorganization process, he supported the new judicial administration and reforms, composing this booklet to illustrate the negative impacts of foreign privileges on the judiciary, which he perceived as the most substantial obstacle. The work argues that there is a complete correlation between foreign privileges and judicial reorganization, asserting that capitulations could only be abolished through the successful administration of justice. The practical difficulties generated by the capitulatory regime are examined under five main categories: violations of foreign interests, non-uniform execution procedures, identification problems, implementation difficulties in enforcement, and concealment of nationality, all enriched by the author's own judicial and execution experiences. [The English title, abstract and keywords were prepared by the editorial board during the digital archiving process.]

Anahtar Kelimeler

• Capitulations
• Foreign Privileges
• Judicial Reorganization
• Muallim Mehmed Aziz Bey
• Commercial Court
• Enforcement Difficulties
• Ottoman Legal Reform

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Yörük Ali Adem, "Kapitülasyonların Kaldırılması Sürecine Dair Bibliyografik Bir Deneme: 1909-1927 Yılları Asında Yazılmış Kapitülasyon Kitapları", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 5, 2008 Bahar, s. 115-118.
3. Yörük, Ali Adem, "Hukuk Reformu Metinleri - Giriş", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 21, 2016 Bahar, s. 83-86.
4. Mehmed Aziz (muallim), İmtiyazât-ı Ecnebiye ve Tensikât-ı Adliye, Dersaadet, Ahmed Sâki Bey Matbaası, 1325.
5. Mehmed Aziz, Osmanlı Ceza Hukuku / Mufassal Nazariyyat-ı Ceza, ed. Selman Dursun, İstanbul, Onikilevha Yayınları, 2020.
6. Namık Kemal, Osmanlı Modernleşmesinin Meseleleri-Bütün Makaleleri 1, haz. Nergiz Yılmaz Aydoğdu - İsmail Kara, 2. baskı, İstanbul, Dergâh Yayınları, 2019.
7. "Barreau De Constantinople Reisi Georges Furlani'nin Kanun-ı Esasi'ye ve Osmanlı Hukukuna Dair Konuşması (La Constitution Ottomane, 1877)", haz. Tugay Aydın, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 33, 2022 Bahar, s. 49-63.