Hukuk Reformu Metinleri 27: Türkiye'de Temyiz Mahkemesi Nedir, Ne Değildir, Ne Olmalıdır? (1909, 1912; Mehmed Arif, Mahmud Refik, Mişon Ventura, Kahveciyan Haçik)

Öz

Bu çalışmada, II. Meşrutiyet'in ilanından sonra (1909-1912 yılları arasında) yayımlanmış olan ve Osmanlı adliye teşkilatının en üst mercii konumundaki Mahkeme-i Temyiz'i konu alan dört önemli tarihi yazı bir araya getirilmiştir. İlk yazı, İlm-i Hukuk ve Mukayese-i Kavânîn Mecmuası’nın kurucusu ve Gümülcine mebusu Mehmed Arif Bey tarafından kaleme alınmış olup adliye tensikatı çerçevesinde Mahkeme-i Temyiz üyeliğine yapılan atamaları, hakimlik tecrübesi ve lisan bilme kriterleri üzerinden eleştirmekte, ayrıca kararların gerekçeli olmaması sorununa değinmektedir. İkinci yazı, Muhâmât dergisi yazarlarından Mahmud Refik Bey'e ait olup kuvvetler ayrılığı ve "istiklâl-i adlî" kavramları bağlamında temyiz müessesesinin hukuki birliği ve içtihat bütünlüğünü (tevhid-i efkâr) sağlama işlevini mukayeseli olarak incelemektedir. Üçüncü metinde, geleceğin Darülfünun müderrislerinden Mişon Ventura, Fransa modeli başta olmak üzere modern hukuk sistemlerindeki temyiz yapılarını analiz ederek belirli şartlar dahilinde Mahkeme-i Temyiz'e davanın esasına girme yetkisinin verilmesi gerektiğini savunmakta ve Mecelle'nin değişen toplumsal ihtiyaçlara göre mahkemece tefsir yoluyla tadil edilmesi fikrini ileri sürmektedir. Son metinde ise avukat Kahveciyan Haçik, Mişon Ventura'nın bu görüşlerine karşı çıkarak Mahkeme-i Temyiz'in davanın esasına bakan üçüncü derecede bir mahkemeye dönüştürülmesinin temyizin asıl kuruluş amacına (vahdet-i kanun ve tevhid-i içtihat) aykırı olduğunu, kamu yararı gözeten yapısını zedeleyeceğini ve idari/usuli çıkmazlara yol açacağını savunmaktadır. Bu metinler, Osmanlı adli reform çabalarını, iktibas süreçlerini ve yüksek yargının mahiyetine dair dönemin canlı teorik tartışmalarını yansıtmaktadır. [Özet ve anahtar kelimeler dijital arşiv çalışmaları kapsamında editörlük tarafından hazırlanmıştır.]

Anahtar Kelimeler

• Temyiz Mahkemesi
• Hukuk Reformu
• II. Meşrutiyet
• Mahkeme-i Temyiz
• Tevhid-i İçtihat
• Tefsir
• Adliye Tensikatı
• Osmanlı Hukuk Tarihi

Ottoman Legal Reform Texts 27: What Court of Cassation Is, Is Not, and Should Be in Turkey? (1909, 1912; Mehmed Arif, Mahmud Refik, Mishon Ventura, Kahveciyan Hachik)

Öz

In this study, four significant historical articles published after the proclamation of the Second Constitutional Era (between 1909 and 1912) focusing on the Court of Cassation (Mahkeme-i Temyiz), the highest judicial authority in the Ottoman judicial organization, are brought together and transcribed. The first article, penned by Mehmed Arif Bey, the founder of the Journal of Legal Science and Comparative Law and deputy of Komotini, criticizes the appointments made to the Court of Cassation within the framework of judicial reorganization (tensikat) based on criteria such as lack of judicial experience and foreign language skills, while also addressing the issue of non-reasoned judgments. The second article, written by Mahmud Refik Bey, an active writer for the journal Muhâmât, examines the function of the appellate system in ensuring legal uniformity and consistency of jurisprudence (tevhid-i efkâr) within the context of the separation of powers and "judicial independence" from a comparative perspective. In the third text, Mishon Ventura, a future professor at Darülfünun, analyzes the structure of appellate courts in modern legal systems, particularly the French model, arguing that under certain conditions, the Court of Cassation should be granted the authority to examine the merits of a case, and proposes that the Mecelle could be modified through judicial interpretation in line with changing social needs. In the final text, the lawyer Kahveciyan Hachik opposes Mishon Ventura's views, maintaining that transforming the Court of Cassation into a third-instance court dealing with the merits of cases contradicts its core institutional purpose (unity of law and uniformity of jurisprudence), harms its public interest-oriented structure, and leads to administrative and procedural deadlocks. These texts collectively reflect the Ottoman judicial reform efforts, processes of legal borrowing, and the vibrant theoretical debates of the period regarding the nature of high courts. [The English title, abstract and keywords were prepared by the editorial board during the digital archiving process.]

Anahtar Kelimeler

• Court of Appeals
• Legal Reform
• Second Constitutional Era
• Mahkeme-i Temyiz
• Uniformity of Jurisprudence
• Statutory Interpretation
• Judicial Reorganization
• Ottoman Legal History

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Nesli, Aslıhan, "Tensîkât-ı Adliye: Mahkeme-i Temyiz' Adlı Makale Bağlamında Mehmed Arif'in Temyiz Mahkemesi Hakkındaki Görüşlerinin Değerlendirilmesi", YBHD, sy. 2019/1, s. 159-186.
3. Bünyamin Ferid, "Mücrimlere Ceza Vermek Bir Hak Mıdır? Yoksa Bir Mecburiyet Midir?", haz. Aslıhan Nesli, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 19-20, 2015 Bahar-Güz (baskı tarihi: Ekim 2019), s. 93-102.
4. Carpentier, A. - G. Frérejouan du Saint, "Cour de Cassation", Repertoire Général Alphabétique de Droit Français, tome IX, 1892, s. 123.
5. Dalloz, Répertoire Méthodique et Alphabétique de la Législation de Doctrine et de Jurisprudence, Paris, 1847, VII, s. 1.
6. Demirel, Fatmagül, "Kütüphane Rafında Okuyucusunu Bekleyen Bir Yayın: İlm-i Hukuk ve Mukayese-i Kavanin Mecmuası", TALİD, III/5, 2005, s. 755-765.
7. Glasson, Ernest, Précis Théorique et Pratique de Procédure Civile, 2. édition, tome second, 1908, s. 177.
8. Kahveciyan Haçik, "Temyiz Mahkemesi Üçüncü Derecede Bir Mahkemeye Munkalib Olsa Yine Mevcut Derecât-ı Mehâkim Fevkinde Bir Temyiz Mahkemesi Tesisî Lâzımdır", Ceride-i Adliye, sy. 71, 5 Teşrinisâni 1328 [18 Kasım 1912], s. 3402-3410.

9. Kahveciyan Haçik, "Temyiz Mahkemesi Üçüncü Derecede Bir Mahkemeye Munkalib Olsa Yine Mevcut Derecât-ı Mehâkim Fevkinde Bir Temyiz Mahkemesi Tesisî Lâzımdır", Muhâmât, nr. 16, 10 Teşrinievvel 1328 [23 Ekim 1912], s. 495-501.
10. Aktaş, Muhammedali, "İstimlake Dair İki Mühim Metin: Ali Galib'in Risalesi ile Kahveciyan Haçik'in Makalesi", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 22, 2016 Güz, s. 63-101.
11. Mahmud Refik, "Nazariyât: Usul-i Temyiz", Muhamat, nr. 7, 10 Kânunısâni 1327 [23 Ocak 1912], s. 193-197.
12. Mahmud Refik, "Nazariyât: Usul-i Temyiz", Muhamat, nr. 8, 10 Şubat 1327 [23 Şubat 1912], s. 225-231.
13. Mehmed Arif, "Tensikat-ı Adliye: Mahkeme-i Temyiz", İlm-i Hukuk ve Mukayese-i Kavânîn Mecmuası, nr. 7, 30 Eylül 1325 [13 Ekim 1909], s. 28-32.
14. Mişon Ventura, "İsviçre Kanun-ı Medenîsinin Menşei ve Suret-i Tanzim ve Müzakeresi", haz. Rıdvan Abdurrahman Demirtaş, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 28, 2019 Güz, s. 147-153.
15. Mişon Ventura, "Mahkeme-i Temyiz'in Teşkilatıyla Vezâifine Müteallik Ahkâm-ı Kanuniyenin Muhtaç Olduğu Tadilat-ı Esasiye", Ceride-i Adliye, sy. 67, 5 Eylül 1328 [18 Eylül 1912], s. 3237-3249.
16. Mişon Ventura, "Mecelle'nin Tadiline Dair Mişon Ventura'nın Mektubu, Yusuf Ziya Özer'in Beyanatı (Ekim 1920)", Hukuk Reformu Metinleri 15, haz. Mehmet Emir Bayraktar - Muammer Fatih Öztürk, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 29, 2020 Bahar, s. 289-299.
17. Mişon Ventura, "Roma Hukukunun Memleketimizde Lüzum-ı Tedrisi ve Mecelle ile Hukuk-ı Garbiye Arasında Bazı Mukayesât", Ceride-i Adliye, 4 Ekim, 18 Ekim, 2 Kasım 1912.
18. Mişon Ventura, "Serbestî-i Mukavelât", haz. Mert Burak Ersan, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 30, 2020 Güz, s. 247-265.
19. Yörük, Ali Adem, "Hukuk Reformu Metinleri - Giriş", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 21, 2016 Bahar, s. 83-86.
20. Yörük, Ali Adem - Rıdvan Abdurrahman Demirtaş, "Mişon Ventura'nın Kaleminden Türkiye'de Roma Hukuku Öğretimi ve Mukayeseli Hukukun İşlevi", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, sy. 29, 2020 Bahar, s. 301-316.