Sebîlürreşad Dergisi'nin Türkiye Cumhuriyeti'nin Kuruluş Sürecinde Batılılaşma ve Laiklik Düşüncesine Yaklaşımı

Öz

Osmanlı Devleti'nde İslamcılık, 19. yüzyıl ortalarından itibaren Batılılaşmaya ve Batı emperyalizmine karşı bir tepki olarak başladı ve II. Meşrutiyet döneminde bir fikir akımına dönüştü. Bu dönemin İslamcı hareketi Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarında da devam etti. Bu fikrin savunucuları, ilerlemenin ve gelişmenin gerekliliğine inanmakla birlikte bunun İslam esasları çerçevesinde gerçekleştirilmesini savunarak Batılılaşmaya karşı çıktılar. İslamcı düşünceye göre, Batı'dan sadece bilim ve teknoloji açısından yararlanılmalı, İslam toplumunun manevî değerleri göz ardı edilmemeliydi. Ruhban sınıfının bulunmadığı İslamiyette, Hristiyan dünyadan farklı olarak din ve devletin birbirinden ayrılmasının mümkün olmadığını savunan İslamcı hareket, laiklik yönündeki fikir açıklamalarına ve atılan somut adımlara da tepki gösterdi. İslamcılığın en etkili ifade yollarının başında basın gelmekteydi ve basın alanında da Sırât-ı Müstakîm / Sebîlürreşâd ön plana çıktı. Yayın hayatına başladığı 1908'den Takrir-i Sükûn Kanunu'yla kapatıldığı 1925 yılına kadar dergi, Batılılaşma ve laiklik karşıtlarının önemli seslerinden biri oldu.

Anahtar Kelimeler

• İslamcılık
• Sırât-ı Müstakîm / Sebîlürreşâd
• Batılılaşma
• laiklik

The Approach Of The Journal of Sebilurreshad to The Idea of Westernization and Secularism in The Establishment Process of The Republic of Turkey

Öz

In the Ottoman Empire, Islamism, started as a reaction against Westernization and Westernization and Western imperialism from the middle of the 19th century, then it developed into a movement of ideas during the Constitutional Monarchy period. The Islamist movement of this period continued during the foundation of the Turkish Republic. While the proponents of this idea believed in the necessity of progress and development, they opposed Westernization, arguing that this should be done within the framework of Islamic principles. According to Islamist thought, the West should only be used in terms of science and technology, on the other hand the spiritual values of the Islamic society should not be ignored. The Islamist movement, which argues that in Islam, where there is no clergy, unlike the Christian world, it is not possible to separate religion and state affairs from each other and reacted to the statements of ideas and concrete steps taken in the direction of secularism. One of the most effective means of expression of Islamism was regarded as the press and in the field of press, Sırât-ı Müstakîm / Sebîlurreşad journal came to the fore. From 1908, when the Journal started its publication life, until 1925, when it was closed with the Law of Takrir-i Sükûn, the Journal became one of the most important voices of opponents of Westernization and secularism.

Anahtar Kelimeler

• Islamism
• Sırât-ı Müstakîm/Sebîlurreshad
• Westernization
• secularism

Kaynakça

1. Ahmed Cevdet, "Garplılaşmak İsteyenlerin Nazar-ı İbretine: Usûl ve Kavâninin Tesirleri", Sebîlürreşâd, C. 21, Sayı: 530-531, 24 Mayıs 1339 (1923), s. 86.
2. Ahmed Fuad, "Garplılaşmak", Sebîlürreşâd, C. 23, Sayı: 574, 8 Teşrin-i Sâni 1339 (8 Kasım 1923), S. 24-27.
3. Ahmed Naim, "Bizde Din ve Devlet", Sebîlürreşâd, C. 15, Sayı: 380, 28 Teşrin-i Sani 1334 (28 Kasım 1918), s. 293-295.
4. Aksekili Ahmed Hamdi, "Din ve Devlet yahud Hilâfet ve Saltanat (İngiliz Gazetelerine Cevap)", Sebîlürreşâd, C. 14, Sayı: 359, 6 Teşrin-i Evvel 1332 (19 Ekim 1916), s. 177-179.
5. Arabacı, Caner, "Eşref Edib Fergan ve Sebîlürreşad Üzerine", Modern Türkiye'de Siyasî Düşünce, C. 6, İletişim Yayınları, İstanbul 2004, s. 96-128.
6. Ayhan, Halis, "İmam-Hatip Lisesi", TDV İslam Ansiklopedisi, C. 22, İstanbul 2000, s. 191-194.
7. Bulaç, Ali, "İslâm'ın Üç Siyaset Tarzı veya İslâmcıların Üç Nesli", Modern Türkiye'de Siyasî Düşünce, C. 6, İletişim Yayınları, İstanbul 2004, s. 48-67.
8. Ceylan, Abdullah, Sırât-ı Müstakîm ve Sebîlürreşad Mecmuaları Fihristi, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 1991.

9. Debus, Esther, Sebilürreşad, (Çeviren: Atilla Dirim), Libra Yayıncılık, İstanbul 2018.
10. Dölen, Emre, Türkiye Üniversite Tarihi, C. 2 ve 3, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayını, İstanbul 2010.
11. Efe, Adem, "Uzun Soluklu İslâmcı Bir Dergi: Sebilürreşâd (Tarihçesi ve Bazı Sosyo-Kültürel Problemlere Yaklaşımı)", Marife, Yıl: 8, Sayı: 2, Güz 2008, s. 155-178.
12. Efe, Adem, "Sebîlürreşâd", TDV İslam Ansiklopedisi, C. 36, İstanbul 2009, s. 251-253.
13. Eşref Edib, "Anadolu'da İslâm Kongresi", Sebîlürreşâd, C. 19, Sayı: 472, 21 Mart 1337 (1921), s. 34-35.
14. Eşref Edib, "Hâkimiyet-i Milliyye Devrinde Hükümetin Takip Edeceği Yol", Sebîlürreşâd, C. 22, Sayı: 551-552, 16 Ağustos 1339 (1923), s. 41-43.
15. Gazi Mustafa Kemal, Nutuk, Kaynak Yayınları, Ankara 2015.
16. Gökalp, Ziya, Türkçülüğün Esasları, Anadolu Üniversitesi Yayını, Eskişehir 2019.
17. Hasan Hikmet, "İçtimaiyyâtta Garpçılık-Bozgunculuk: Laiklik-Asrilik", Sebîlürreşâd, C. 22, Sayı: 555-556, 30 Ağustos 1339 (1923), s. 72-74.
18. Hasan Hikmet, "İçtimaiyatta Garpçılık ve Bozgunculuk: Asrî Kanun II", Sebîlürreşâd, C. 23, Sayı: 579, 13 Kanun-ı Evvel 1339 (13 Aralık 1923), s. 104-105.
19. Kara, İsmail, "Türkiye'de İslâmcılık Düşüncesi ve Hareketi Üzerine Birkaç Not", Türkiye'de İslâmcılık Düşüncesi ve Hareketi Sempozyum Tebliğleri, (Editörler: İsmail Kara, Asım Öz), Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, İstanbul 2013, s. 15-43.
20. Kara, İsmail, Türkiye'de İslâmcılık Düşüncesi 1, Metinler Kişiler, Dergâh Yayınları, İstanbul 2017.
21. Kutluer, İlhan, "İslâmcılık", TDV İslam Ansiklopedisi, C. 23, 2001, s. 65-67.
22. Mertoğlu, M. Suat, "Giriş: Sırat- Müstakim Mecmuası", Sırat-ı Müstakim Местиası (Açıklamalı Fihrist ve Dizin), Klasik Yayınları, İstanbul 2008, s. 9-20.
23. Ömer Rıza, "İslam Mefkûresine Doğru", Sebîlürreşâd, C. 16, Sayı: 400-401, 27 Mart 1335 (1919), s. 107-109.
24. Özcan, Azmi, “İslâmcılık", TDV İslam Ansiklopedisi, C. 23, 2001, s. 62-65.
25. Soydan, Mahmut, Ankaralının Defteri (Milli Mücadele Günlüğü), (Hazırlayan: Oğuzhan Murat Öztürk), Tün Yayını, Ankara 2020.
26. Said Halim Paşa, Buhranlarımız, (Hazırlayan: Yakup Öztürk), Kapı Yayınları, İstanbul 2020.
27. Tunaya, Tarık Zafer, "Batılılaşmada Temel Araştırmalar ve Yaklaşımlar", Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C. 1, İletişim Yayınları, s. 238-239.
28. Tunaya, Tarık Zafer, İslamcılık Cereyanı I, Yenigün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık, 1998.
29. Türköne, Mümtaz'er, Siyasî Ideoloji Olarak İslâmcılığın Doğuşu, İletişim Yayınları, İstanbul 1991.
30. Yahya Afif, "İlahiyat Fakültesinin Vaziyet-i İlmiyyesi", Sebîlürreşâd, C. 24, Sayı: 600, 15 Mayıs 1340 (1924), s. 17-19.
31. Yahya Afif, "Vebali Müderris Beylerin Boynuna", Sebîlürreşâd, C. 24, Sayı: 602, 29 Mayıs 1340 (1924), s. 55-58.
32. Yanardağ, Ayşe, "Tevhid-i Tedrisat Kanunu Uygulamasında Diyanet İşleri Başkanlığı'nın Rolü", Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 49, Bahar 2012, s. 241-264.
33. Zengin, Zeki Salih, "Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun Hazırlanmasından Sonraki İlk Dönemde Uygulanışı ve Din Eğitimi", Dini Araştırmalar, C. 5, Sayı: 13, Mayıs-Ağustos 2002, s. 81-106.
34. "Ahmed Emin Bey'den Bir Sual", Sebîlürreşâd, C. 23, sayı: 584, 17 Kanun-1 Sâni 1340 (17 Ocak 1924), s. 191-192.
35. "Ankara Haberleri", Sebîlürreşâd, C. 22, Sayı: 567-568, 11 Teşrin-i Evvel 1339 (11 Ekim 1923), s. 175-176.
36. "Cumhuriyet Devrinde Kavanin-i Şer'iyyenin Tatbik Olunamayacağı Davasını Güdenler", Sebîlürreşâd, C. 23, Sayı: 577, 29 Teşrin-i Sâni 1339 (29 Kasım1923), s. 74-77.
37. "Devletimiz (Laik-Lâ-dini) midir?", Sebîlürreşâd, C. 24, Sayı: 617, 18 Eylül 1340 (1924), s.301.
38. "Evkâfın Dans Salonları Yaptırması!", Sebîlürreşâd, C. 24, Sayı:611, 7 Ağustos 1340 (1924), S. 203.
39. "Garpçılık ve (Laik-Lâ-dini)lik", Sebîlürreşâd, C. 22, Sayı: 561-562, 20 Eylül 1339 (1923), s. 125-126.
40. "Garplılaşmak Münakaşaları", Sebîlürreşâd, C. 22, Sayı: 563-564, 27 Eylül 1339 (1923), s. 141-144.
41. "Hilafete Dair Münakaşat", Sebîlürreşâd, C. 23, Sayı: 575, 15 Teşrin-i Sâni 1339 (15 Kasım 1923), s. 42.
42. "İmam ve Hatip Mektepleri Lağvediliyor", Sebîlürreşâd, C. 25, S.627, 27 Teşrin-i Sâni 1340 (27 Kasım 1924), s. 46.
43. "Lâ-dini mi Dini mi?", Sebîlürreşâd, C. 23, Sayı: 575, 15 Teşrin-i Sâni 1339 (14 Kasım 1923), S. 44-45.
44. "Laiklik-Lâ-dinilik: Hükümete Laiklik İsnad Olunması Doğru mudur?", Sebîlürreşâd, C. 24, 31 Temmuz 1340 (1924), Sayı: 610, s. 185-187.
45. "Mahkeme-i Şeriyyeler Kalıyor mu?", Sebîlürreşâd, C. 22, Sayı: 571-572, 25 Teşrin-i Evvel 1339 (25 Ekim 1923), s. 206-207.
46. "Mehâkim-i Şer'iyyenin İlgası", Sebîlürreşâd, C. 23, Sayı: 596, 10 Nisan 1340 (1924), s. 384.
47. "Medreseler Satılabilir mi?", Sebîlürreşâd, C. 24, Sayı: 620, 9 Teşrin-i Evvel 1340 (9 Ekim 1924), s. 346-347.
48. "Muhtelit Tedrisata Karşı Fransızların Tedbirleri", Sebîlürreşâd, C. 24, Sayı: 621,16 Teşrin-i Evvel 1340 (16 Ekim 1924), s. 366.
49. "Müessesat-ı Diniyyeyi İlga, Müessesat-ı Ecnebiyyeyi Himâye", Sebîlürreşâd, C. 25, Sayı: 627, s. 46. 27 Teşrin-i Sâni 1340 (27 Kasım 1924), s. 46.
50. "Müşterek Tahsilin Müessif Neticeleri", Sebîlürreşâd, C. 25, Sayı: 634, 15 Kanun-1 Sâni 1341 (15 Ocak 1925), s. 158.
51. Sebîlürreşâd, C. 22, Sayı: 547-548, 2 Ağustos 1339, (1923), s. 1-3.
52. Sebîlürreşâd, C. 24, Sayı: 608, 10 Temmuz 1340 (1924), s. 157.
53. "Teceddüd Ahkâm-1 Diniyyenin Nesh ve İptali Demek midir?", Sebîlürreşâd, C. 23, Sayı: 578, 6 Kanun-ı Evvel 1339 (6 Aralık 1923), s. 86-89.
54. "Tevhid-i Tedrisat Demek İlga-yı Tedrisat Demek midir?" Sebîlürreşâd, C. 24, Sayı: 602, 29 Mayıs 1340 (1924), s. 58-59.
55. "Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun Tarz-ı Tatbiki Hakkında Antalya Mebusu Hoca Rasih Efendi Hazretleriyle Mülâkât", Sebîlürreşâd, C. 24, Sayı: 604, 12 Haziran 1340 (1924), s. 89-90.
56. "Tevhid-i Tedrisatın Tarz-ı Tatbiki", Sebîlürreşâd, C. 24, Sayı: 602, 29 Mayıs 1340 (1924), s. 59.