On Sekizinci Yüzyılda Kuzey Ege Adalarında Mala Tasarruf Hakkına İlişkin Bazı İhtilaflar

Öz

On sekizinci yüzyıl Kuzey Ege Adalarındaki mala tasarruf hakkına dair Osmanlı bürokrasisine ait yazışmaların konu edildiği bu makalede, öncelikle adaların on sekizinci yüzyıldaki sosyo-ekonomik durumuna ilişkin genel seyir mevcut literatür üzerinden tespit edilecektir. Daha sonra Devlet Arşivleri Başkanlığında muhafaza edilen üç ayrı belgedeki vakalardan hareketle ve belgelerin içerdiği problemlerin fıkıhtaki ele alınışı ışığında tasarruf hakkıyla ilgili ihtilaflar hakkında yorum yapılacaktır. Söz konusu belgelerden ilki, geliri Mekke ve Medine fakirlerine şart olan ve çift kira (icâreteyn) sözleşmesiyle tasarruf edilen Midilli'deki bir zeytin bahçesinin mutasarrıflarından öşür talep edilmesiyle ortaya çıkan ihtilafa ilişkindir. İkinci belgede, geliri Sakız'daki Mısırlızade İbrahim Paşa Camisi'ne şart olan ve yine çift kira sözleşmesiyle tasarruf edilen bir kasap dükkanının intikali iddiasıyla yüzyılın sonuna doğru ortaya çıkan uyuşmazlıktan bahsedilmektedir. Son belge ise aynı yıllarda Semadirek'te Kanuni Sultan Süleyman Vakfının gelir kaynaklarından olan mandıraların tasarruf hakkının ferağı akabinde yaşanan ihtilafı konu almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kuzey Ege Adaları
• tasarruf
• vergi
• intikal
• vakıf
• on sekizinci yüzyıl
• Osmanlı Devleti

Some Disputes Over The Usufruct Of Property In The Eighteenth-Century Northern Aegean Islands

Öz

In this article, I deal with the correspondence of the Ottoman bureaucracy regarding the eighteenth-century Northern Aegean Islands on the usufruct of waqf property. I will first make a brief summary of the socio-economic situation of the islands in the eighteenth century. Later, I will comment on the cases in three separate documents that kept in the State Archives of Turkey which contain disputes regarding the usufruct of waqf property in the light of the Islamic law of waqf. The first of these documents is related to the dispute arising from the demand of 'ushr (Islamic tithe) from the tenants of an olive garden in Lesbos, whose income was a waqf for the poor of Mecca and Medina and was used by the tenants with a double lease contract. The second document mentions the dispute that arose towards the end of the century, alleging the transfer of usufruct of a butcher shop, whose income was the waqf for the Mısırlızade İbrahim Paşa Mosque in Chios and was also used with a double lease contract. The last document deals with the dispute in Samothrace following the transfer of the usufruct of dairy farms, which were among the income sources of the Waqf of Suleiman The Lawgiver.

Anahtar Kelimeler

• Northern Aegean Islands
• usufruct
• tax
• transfer
• waqf
• eighteenth century
• Ottoman Empire

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmed, İslam Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 1988.
2. Ali Haydar (Arsebük), Tertibü's-Sunuf fi Ahkami'l-Vukuf, İstanbul, Şirket-i Mürettibiye Matbaası, 1921.
3. Argenti, Philip Pandely, Bibliography of Chios (from Classical Times to 1936), Oxford, Clarendon Press, 1940.
4. Aydın, Mehmet Akif, Türk Hukuk Tarihi, İstanbul, Beta, 2010.
5. Bostan, İdris, ed. Ege Adaları'nın İdari, Mali ve Sosyal Yapısı, Ankara, Stratejik Araştırma ve Etüdler Milli Komitesi, 2003.
6. Bursalı, Osman Safa, "Galata ve İstanbul Mahkemelerinde Kefalet Sözleşmesinin Görünümleri (1791-1795)", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, S. 9, 2010, s. 37-87.
7. Bursalı, Osman Safa, "Vakıf Nedir? Multidisipliner Bir Yaklaşımla Vakfın Anlam Katmanlarını Aramak", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, S. 24, 2017, s. 85-98.
8. Dal, Dilara, "XVIII. Yüzyılda Sakız Adası" Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, 2008.

9. Dal, Dilara, "XVIII. Yüzyılda Sakız Adası'nın Etnik Yapısı ve Ortodoks-Katolik Reaya Arasındaki İlişkiler", Tarihin Peşinde: Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1, 2009, s. 51-70.
10. Dal, Dilara, "The Physical Structure of the Port of Chios and Its Importance in the Eastern Mediterranean Trade During the 18th Century", Turgut Reis ve Türk Denizcilik Tarihi Sempozyumu (II), 1-4 Kasım 2013, Bodrum, içinde, ed. Cihan Yemişçi, Tarık Eray Çakır, Mustafa Gürbüz Beydiz ve Cezmi Çoban, Bodrum, Bodrum Belediyesi, 2015, s. 204-215.
11. Demircan, Yasemin, "Kanuni'nin Vakıflarından İmroz ve Semendirek (16. ve 17. Yüzyıllar)", Türk Kültürü, 415, Kasım 1997, s. 9-16.
12. Devlet Arşivleri Başkanlığı, Ali Emiri Mahmud I (158-11865); Cevdet Evkaf (277-14131 ve 649-32715).
13. Doğan, Güner, "İngiliz ve Fransız Seyyahlara Göre 17. ve 18. Yüzyıllarda Ege Adaları (Midilli, Sakız, Sisam, Rodos) ve Çevresi", Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, 2008.
14. Erinç, Sırrı, Talip Yücel, Ege Denizi: Türkiye ile Komşu Ege Adaları, Ankara, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1978.
15. Güler, Mustafa, Osmanlı Devleti'nde Haremeyn Vakıfları (XVI.-XVII. Yüzyıllar), İstanbul, Tarih ve Tabiat Vakfı, 2002.
16. Hathaway, Jane, Beshir Agha: Chief Eunuch of the Ottoman Imperial Harem, Oxford, Oneworld Publications, 2005.
17. Heideman, Stefan, "Charity and Piety for the Transformation of the Cities: The New Direction in Taxation and Waqf Policy in Mid-Twelfth-Century Syria and Northern Mesopotamia", Charity and Giving in Monotheistic Religions, içinde, ed. Miriam Frenkel, Yaacov Lev, Berlin ve New York, Walter De Gruyter, 2009, s. 153-174.
18. Huveytır, Târık b. Muhammed b. Abdullah el-, Hükmü't-Tasarruf fi'l-Mebî Kable'l-Kabz bi'l-Bey', Riyad, Dârü Künûzi İşbîliyye, 2015.
19. İstanbul Kadı Sicilleri, Ed. Coşkun Yılmaz. İstanbul, İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Türkiye Diyanet Vakfı, 2008.
20. Karakoç, İrem, "Osmanlı Devleti'nde Sahih ve Gayrisahih Vakıflardaki ve Miri Arazideki Tasarruf Hakkı Arasındaki Farkın, Hakir ve İntikal İlişki Hükümler Bakımından Değerlendirilmesi", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, S. 17, 2014, s. 5-60.
21. Karakoç, İrem, Türk Hukuk Tarihinde Vakıf Müessesesi, Ankara, Yetkin, 2017.
22. Kiel, Machiel, "The Island of Lesbos-Midilli under the Ottomans (1462-1912): Remarks on Its Population, Economy and Islamic Monuments," Aegean Islands Symposium (II), July 2-3 2004, Gökçeada, içinde, ed. İdris Bostan, Sertaç Hami Başaran, İstanbul, Türk Deniz Araştırmaları Vakfı, 2004, s. 54-61.
23. Konuk Halaçoğlu, Neval, Midilli, Rodos, Sakız ve Istanköy'de Osmanlı Mimarisi=Ottoman Architecture in Lesvos, Rhodes, Chios and Kos Island, Ankara, Stratejik Araştırmalar Merkezi, 2008.
24. Koyuncu, Nuran, "Osmanlı Hukukunda Esnaf Gediği", Türk Hukuk Tarihi Kongresi (II), 13-14 Mayıs 2016, İstanbul, içinde, ed. Fethi Gedikli, İstanbul, On İki Levha, 2016, s. 365-388.
25. Oğuz, İbrahim, "Midilli'de Osmanlı Vakıfları", Yayımlanmamış Doktora Tezi, Mersin Üniversitesi, 2014.
26. Oğuz, İbrahim, "Midilli Adasında Osmanlı Vakıflarının Tasfiye Süreci", Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, 4, no. 1, 2015, s. 55-84.
27. Oğuz, İbrahim, "Osmanlı Midillisi'ndeki şahıs Vakıflarının Amaçlarına Dair", Tarih Okulu Dergisi, 21, 2015, s. 263-300.
28. Oğuz, İbrahim, "Osmanlı Vakıflarında Istibdal Problemi: Midilli Örneği", Tarih Araştırmaları Dergisi, 58, 2015, s. 583-601.
29. Papa, Massimo, Eugenio Santostasi, "Real Estate, Usufruct Right and the Issue of the Waqf Assets in Egypt", European Journal of Islamic Finance, Özel Sayı, 2019, s. 1-7.
30. Payzın, Levent, "XVIII. Yüzyılda Midilli Adası", Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, 2008.
31. Slim, Souad, "The Situation of Waqf Between Timar and Iltizam," ARAM Periodical 10, 1998, s. 589-597.
32. Topcu, Esma Nur, "Önceki Hukukumuzda Vakfa Müdahale Kavramı: 18. yy. Kudüs Örneği", Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2020.
33. Türkiye Diyanet Vakfı Islam Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, Türkiye Diyanet Vakfı, 1988-2013.
34. Ürkündağ, Ayhan, "Darüssaade Ağası Hacı Beşir Ağa ve Hayratı", Yayımlanmamış Doktora Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2017.
35. Vlasto, Alexander M., A History of the Island of Chios (A.D. 70-1822), Londra, Dryden Press, 1913.
36. Yalçınkaya, Mehmet Alaaddin, "Ege Adalarının En Önemli Ticaret Merkezi Olan Sakız Adasının İktisadi ve Sosyal Hayatından Bir Kesit (1790-1810)", Osmanlı Öncesi ve Osmanlı Araştırmaları Uluslararası Komitesi Sempozyumu (XIV), 18-22 Eylül 2000, Çeşme, içinde, ed. Tuncer Baykara, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 2004, s. 773-797.
37. Yalçınkaya, Mehmet Alaaddin, "Osmanlı Döneminde Midilli Adası'nın İktisadi ve Sosyal Durumu (1770 Çeşme'den 1827 Navarin'e)", Osmanlı Öncesi ve Osmanlı Araştırmaları Uluslararası Komitesi Sempozyumu (XVII), 18-23 Eylül 2006, Trabzon, içinde, ed. Kenan İnan, Yücel Dursun, Trabzon, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2011, s. 723-732.
38. Yaşar, Filiz, "18'inci Yüzyıl Osmanlısında Ruhban Sınıfına Geçiş Konusunda Sakız Adası'ndan İki Örnek: Papaz Michalis ve Keşiş Genatios", Bilgi: Sosyal Bilimler Dergisi 1, 2014, s. 113-129.
39. Yazıcı, Serkan, Yüzyıllık Hikayeler, İstanbul, Yüzyıllık Markalar Derneği, 2015.