Reform Sürecinde Kadı Âdâbına Dair Bir Risale: İskilipli Müftî ve Müderris Hacı Emin Efendi'nin Tenvîrü'l-Ahkâm'ı

Öz

Osmanlı Devleti’nde Tanzimat’la başlayan, II. Meşrutiyet’le hız kazanan adli ve hukuki reformlar, mahkemelerin yapısı kadar bu mahkemelerde görev yapacak hâkimlerin (kadıların) niteliklerini, mesleki ahlak ve davranış kurallarını da doğrudan etkilemiştir. Bu çalışmada, fıkıh literatüründeki edebü’l-kādî (kadılık âdâbı) türünün geç dönem Osmanlı dünyasındaki özgün temsilcilerinden biri olan İskilipli Müftî ve Müderris Hacı Emin (Muhammed Emin) Efendi’nin Tenvîrü’l-ahkâm fî tebyîni müşkilâti’l-hükkâm adlı matbu risalesi ele alınmaktadır. Hükmün verilmesi, yargılama usulü ve kadıların uyması gereken şer'î ahlak esaslarını inceleyen bu eserin çeviriyazısı sunulmadan önce; müellifin hayatı, ilmi şahsiyeti ve diğer eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Ayrıca eserin muhtevası özetlenerek, klasik edebü'l-kādî geleneği ile mukayesesi yapılmış, dönemindeki hukuki reform hareketleri ve kanunlaşma çabaları (Mecelle süreci vb.) çerçevesinde taşıdığı tarihi-hukuki değer ortaya konmuştur. Son olarak risalenin sonuna eklenmiş olan ve medrese eğitimindeki fıkıh öğretimini pratikleştirmeyi amaçlayan “Hulâsa-i ilm-i fıkh-ı şerîf” tablosu tanıtılmıştır. [Özet ve anahtar kelimeler dijital arşiv çalışmaları kapsamında editörlük tarafından hazırlanmıştır.]

Anahtar Kelimeler

• Edebü’l-kādî
• İskilipli Hacı Emin Efendi
• Tenvîrü’l-Ahkâm
• Adli Reform
• Osmanlı Hukuku
• Fıkıh

A Treatise On Qadi Ethics (Adab Al-Qadi) in The Reform Era: Iskilipli Mufti and Mudarris Haci Emin Efendi's Tanwir Al-Ahkam

Öz

The judicial and legal reforms that began with the Tanzimat and gained momentum during the Second Constitutional Era in the Ottoman Empire directly affected not only the structure of courts but also the qualifications, professional ethics, and conduct of the judges (qadis) presiding over them. This study focuses on Tanwir al-Ahkam fi Tabyin Mushkilat al-Hukkam, a printed treatise by Iskilipli Mufti and Mudarris Haci Emin (Muhammed Emin) Efendi, which stands as a late Ottoman representative of the classical adab al-qadi (conduct of the judge) genre in Islamic law. Along with the transliteration of the text, a brief biography of the author, his educational career, and his scholarly works are presented. The content of Tanwir al-Ahkam is summarized and compared with the classical adab al-qadi tradition to highlight the nuances and adaptations in the reform era. Additionally, the study introduces the appended diagram titled "Hulasa-i Ilm-i Fikh-ı Serif" designed to facilitate the practical teaching of Islamic jurisprudence. [The English title, abstract and keywords were prepared by the editorial board during the digital archiving process.]

Anahtar Kelimeler

• Adab al-Qadi
• Iskilipli Haci Emin Efendi
• Tanwir al-Ahkam
• Judicial Reform
• Ottoman Law
• Islamic Jurisprudence

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. Güldöşüren, Arzu, "Üç Asır İstanbullu Bir Ulema Ailesi: Arabzadeler", Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 2018, c. XXIII, sy. 45, s. 27-79.
3. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Ankara Vilayeti Çorum Sancağı İskilip Kazası Müslim Defteri, NFS.d, no. 4791, dosya no. 1939.
4. Ahmed Feyzi, el-Fevâ'idü'l-Feyziyye şerhu Risâleti'l-Emîniyye, Hasanpaşa Yazma Eser Ktp., nr. 2368, vr. 2a.
5. Tanay, Nurettin, İskilip Tarihine Ait Derlemelerim İlkçağdan Günümüze, İskilip, İskilip Belediye Başkanlığı Kültür Yay., 2013, s. 203.
6. Kastamonu Vilayeti Salnamesi, Kastamonu Vilayet Matbaası, Kastamonu, 1291/1874, s. 92; 1299/1882, s. 152.
7. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), DH.SAID.d, no. 40/149.
8. Erul, Bünyamin, "İlmiyye Sınıfına Mensup Bazı İskilipli Alimler ve Eserleri", Türk Kültüründe İz Bırakan İskilipli Alimler Sempozyumu, 23-25 Mayıs 1997, 1998, s. 348.

9. Arapzâde Muhammed Emin İskilibî, Zübdetü'l-fünûn ve hulâsati'l-mütûn, Milli Kütüphane, nr. 46531, s. 1-2.
10. Arapzâde Muhammed Nuri el-İskilibî, er-Risâletü'l-Emîniyye fi'l-istiâre, Hasanpaşa Yazma Eser Ktp., nr. 2425, vr. 1b.
11. Çakır, Mehmet, "Arapzade Muhammed Nuri Efendi'nin Banet-Suad Kasidesi Şerhi Üzerine", Türk Kültüründe İz Bırakan İskilipli Alimler (Sempozyum: 23-25 Mayıs 1997-İskilip), yayına haz. Mevlüt Uyanık, Ankara, Türkiye Diyanet Vakfı Yay., 1998.
12. Feyzioğlu, Hamiyet Sezer, Tanzimat Döneminde Kadılık Kurumu ve Şer'i Mahkemelerde Düzenlemeler, Ankara, Hel Yay., 2014.
13. Ebu'l-Kâsım Ali b. Muhammed es-Simnânî, Ravzatü'l-kudât ve tariku'n-necat, thk. Selahaddin en-Nâhî, Beyrut, Müessesetü'r-Risâle, 1984, c. IV, s. 1310.
14. Alauddin Ebi'l-Hasan b. Halil et-Trâblusî, Muînü'l-hükkâm fimâ yetereddedü beyne'l-hasmeyni mine'l-ahkâm, Beyrut, Dâru'l-fikr, ty, s. 185.
15. Lisânü'd-dîn Ahmed b. Muhammed İbnü'ş-Şıhne, Lisânü'l-hükkâm fi marifeti'l-ahkâm, Kahire, el-Bâbî el-Halebî, 1973, s. 288 (Burhaneddin Adevî, Tekmiletü Lisânü'l-hükkâm, s. 37).
16. Mehmed Fıkhî el-Aynî, Risale fi edebi'l-müftî, thk. Osman Şahin, İstanbul, TDV Yay., 2018, s. 66.
17. ed-Dârekutnî, Ebü'l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed, Sünen, nşr. Abdullah Hâşim Yemânî, Beyrut, Dâru'l-Marife, 1966, c. I, s. 311.
18. Şeyhîzâde, Abdurrahman b. Muhammed, Mecmeu'l-enhur fî Şerhi Mülteka'l-ebhur, thk. Muhammed Ahmet el-Muhtâr, Beyrut, Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 2016, c. III, s. 210.
19. Zeylaî, Ebû Muhammed Cemâleddin Abdullah b. Yûsuf b. Muhammed, Nasbu'r-râye li-ehâdîsi'l-Hidâye, Beyrut, 1995, c. V, s. 67.
20. Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, thk. Şuayb el-Arnaût, Beyrut, Müessesetü'r-Risâle, 2001, (23243).
21. Müslim b. el-Haccâc, Sahîh-i Müslim, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Beyrut, Dâru İhyâi't-Türâsi'l-Arabî, ty, "İmâre", 18.
22. Ebû Dâvûd, Sünen, nşr. Şuayb Arnavut, Beyrut, Dâru'r-Risâleti'l-Âlemiyye, 2009, (3573).
23. Abdülazîz el-Buhârî, Keşfü'l-esrâr, thk. Muhammed el-Mu'tasım bi'llah el-Bağdâdî, Beyrut, Dârü'l-Kitâbi'l-Arabî, 1997, c. IV, s. 32.
24. İbn Ebû Şeybe, el-Musannef, thk. Muhammed Abdusselam Şahin, Beyrut, Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 2005, c. IV, s. 542.
25. Tahâvî, Şerhu Meâni'l-âsâr, thk. Muhammed Zührî en-Neccâr, Beyrut, Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1399, c. IV, s. 99 (5440).
26. İbn Hacer el-Askalânî, ed-Dirâye fî tahrîci ehâdîsi'l-Hidâye, Beyrut, Dâru'l-Marife, 1983, c. II, s. 165.
27. Nesâî, Sünenü'n-Nesâî, İstanbul, Çağrı Yayınları, 1992, "Cenâiz", 52/3.
28. Mevsılî, el-İhtiyâr li-Ta'lîli'l-Muhtâr, thk. Abdüllatif Muhammed Abdurrahman, İstanbul, Darü'l-Kütübi'l-İlmiyye, 2015, c. II, s. 86.
29. Tirmizî, Sünenü't-Tirmizî, Mısır, Müessesetü'r-Risâle Naşirûn, 2005, c. III, s. 512.
30. Şeybânî, el-Asl, thk. Mehmet Boynukalın, Katar, Dâru İbn Hazm, 2012, c. X, s. 508.
31. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed, el-Muhallâ bi'l-âsâr, thk. Süleyman el-Bendârî, Beyrut, Dârü'l-Fikr, 1984, c. VIII, s. 478.
32. İbnü'l-Hümâm, Kemâlüddîn, Fethu'l-Kadîr, Beyrut, Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 2009, c. VII, s. 367.
33. Mâlik b. Enes, el-Muvatta, Kahire, Dâru İhyâi'l-Kütübi'l-Arabiyye, 1951, c. II, s. 821.
34. el-Halebî, Burhaneddin İbrahim b. Muhammed, Mülteka'l-ebhur, tahrîc Halil İmran Mansur, Beyrut, Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1998, s. 332-334.
35. İbn Ebü'l-İz, Kitâbü't-Tenbîh alâ müşkilâti'l-Hidâye, Riyad, Mektebetü'r-Rüşd, 2003, c. IV, s. 208, 501.