Erken Cumhuriyet Döneminde Hukuk Dilinin Özleşmesine Yönelik Sivil Arayışlar

Öz

Osmanlı'nın son döneminde başlayan dil dönüşümü süreci, bütün bilim dallarının terim dağarcığını etkilemiştir. Hukuk dilindeki dönüşüm ise erken Cumhuriyet döneminde uygulanan dilde özleşme politikalarıyla şekillenmiş, etkileri günümüze kadar devam etmiştir. Hukuk dilindeki dönüşüm temel olarak iki etkiye dayanmaktadır. Birincil etki, hukuk dilinin özleşmesine yönelik bürokratik arayışları içermektedir. İkincil etki ise hukuk dilinin özleşmesine yönelik sivil arayışları içermektedir. Bu çalışmada, erken Cumhuriyet döneminde hukuk dilinin özleşmesine yönelik sivil arayışlar incelenecektir. Erken Cumhuriyet döneminde hazırlanan öz Türkçe hukuk sözlükleri ve hukuk dilinde özleşmeyi savunan çeşitli yayın faaliyetleri, çalışmanın ana odağı olacaktır.

Anahtar Kelimeler

• erken Cumhuriyet
• hukuk dili
• hukuk sözlükleri
• öz Türkçe
• dilde özleşme

The Civilian Quests for the Purification of the Legal Language in the Early Republican Period

Öz

The language transformation process, which started in the late Ottoman Era, has affected the terminology of all disciplines. The transformation of the legal language was shaped by policies of purification applied in the language in the early Republican period, and its effects been present ever since. There are two main impacts on the transformation in legal language: the bureaucratic quests and the civilian quests for the purification of legal language. In this study, the civilian quests for the purification of the legal language in the early Republican period will be examined. Legal dictionaries in pure Turkish and various publishing activities that advocate purification in the language will be the main focus of the study.

Anahtar Kelimeler

• early Republic
• legal language
• legal dictionaries
• pure Turkish
• language purification

Kaynakça

1. Arsal Orhan, Devletin Tarifi, Ankara, Cumhuriyet Halk Partisi Yayını, 1938
2. Arsal Orhan, Hukukta Diyalektik Hareket, İstanbul, Cumhuriyet Halk Partisi Yayını, 1938
3. Arsal Orhan, Kurul Sözlüğü Denemesi, İstanbul, Hukuk Talebesi Cemiyeti Neşriyatı, 1935
4. Arsal Orhan, Türe Sözlüğü İçin Bir Önerge, İstanbul, İstanbul Yüksek İktisat ve Ticaret Mektebi Talebe Cemiyeti Neşriyatı, 1936
5. Arsal Sadri Maksudi, Türk Dili için, İstanbul, Türk Ocakları İlim ve Sanat Heyeti Neşriyatı, 1930
6. Arsal Sadri Maksudi, Türk Tarihi ve Hukuk, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayını, 1947
7. Arsel İlhan, Anayasa Hukuku (Demokrasi), Ankara, Doğuş Matbaacılık, 1964
8. Atatürk Mustafa Kemal, "Ebedî Şef Atatürk'ün Fakültemizin Açılış Gününde Verdikleri Tarihi Söylev", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1941-1942 Yıllığı, Ankara, 1942

9. Ayata Turhan / Gençoğlu Nuri, Anayasa ve İdare Hukuku, ikinci baskı, Ankara, Harp Okulu Basımevi, 1951-1952
10. Ayda Adile, Sadri Maksudi Arsal, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1991
11. Aydemir Şevket Süreyya, “İnkılâp Hukuku", Kadro, Sayı 26, 1934
12. Aydoğdu Burçin, Kazanılmış Hak Kavramının Hukuk Felsefesi Açısından Temellendirilmesi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Anabilim Dalı, Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul, 2017
13. Başgil Ali Fuad, Türkçe Meselesi, beşinci baskı, İstanbul, Yağmur Yayınları, 2017
14. Bilgişin Şevket Mehmet Ali, "Hukukta İnkılâp", Hukuk (Ankara Hukuk Fakültesi Talebe Cemiyeti Mecmuası), Sayı 1, 1933
15. Birinci Ali, "Yanyalı Bitikçi Ali Rıza Bey: Bir Öztürkçecinin Hayat Hikayesi", Müteferrika, Sayı 29, 2006
16. Bora Tanıl, Cereyanlar, İstanbul, İletişim Yayınları, 2017
17. Caferoğlu Ahmed, "Uygurlarda Hukuk ve Maliye Istılahları", Türkiyat Mecmuası, Cilt 4, 1934
18. Caferoğlu Ahmet, "Uygur Türklerinde Milli Hukuk Istılahları", Öz Dilimize Doğru, Sayı 8, 1932
19. Crozat Charles, Amme Hukuku Dersleri (Birinci Kitap), çev: Orhan Arsal, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayını, 1938
20. Çoban İbrahim, "Türk Hukuk Kurumu'nun Kuruluşu ve İlk Yıllardaki Faaliyetleri", I. Türk Hukuk Tarihi Kongresi Bildirileri, Fethi Gedikli (ed.), İstanbul, On İki Levha Yayıncılık, 2014
21. Demir Gökhan Yavuz, "Türk Tarih Tezi ile Türk Dil Tezinin Kavşağında Güneş-Dil Teorisi", Uludağ Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 11, Sayı 19, 2010
22. Derbil Süheyp Nizami, Kooperatifler, Ankara, Milli Eğitim Basımevi, 1945
23. Derbil Süheyp, "Fakültenin En Kıdemli Profesörü Süheyp Derbil'in Konuşması", AÜHFD, Cilt 7, Sayı 3-4, 1950
24. Derbil Süheyp, "Kamu Hizmeti Nedir?", AÜHFD, Cilt 7, Sayı 3-4, 1950
25. Derbil Süheyp, "Kavram Bilimleri ve Hukuk", AÜHFD, Cilt 2, Sayı 4, 1945
26. Derbil Süheyp, İdare Hukuku Cilt-1, Ankara, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Neşriyatı, 1940
27. Derbil Süheyp, İstatistik Metodu, Ankara, Ankara Hukuk Fakültesi Yayınları, 1941
28. Ecevit Bülent, "Prof. Derbil ve Türkçe", Ulus, 16 Şubat 1961
29. Ercilasun Ahmet B., "Sadri Maksudi Arsal ve Türk Dili", İÜHFM (Ord. Prof. Sadri Maksudi Arsal'a Armağan Özel Sayısı), Ülke Kitapları, Cilt LLXXV, 2017
30. Erozan Boğaç, "Türkiye'de Uluslararası İlişkiler Disiplininin Uzak Tarihi: Hukuk-ı Düvel (1859-1945)", Uluslararası İlişkiler, Cilt 11, Sayı 43, 2014
31. Esen Bülent Nuri, "Dil İşlerinde Hukukçular Neden Geç Kaldılar", Ulus, 9 Ocak 1942
32. Esen Bülent Nuri, "Hukuk Dilini Türkçeleştirme", Ulus, 12 Mart 1942
33. Esen Bülent Nuri, "Saf Türkçeye Doğru", Ulus, 22 Ağustos 1942
34. Esen Bülent Nuri, Anayasa Hukuku Genel Esaslar, Ankara, Resimli Posta Matbaası, 1963
35. Esen Bülent Nuri, İzahlı Anayasa, Ankara, Akay Kitabevi, 1945
36. Etem Sadri, "Istılah Anarşisi", Vakit, 20 Mart 1934
37. Fındıkoğlu Ziyaeddin Fahri, "Türkçeye Hürmet: VIII", İş, Sayı 29, 1942
38. Fleiner Fritz, "Muasır Birkaç Siyasi Nazariye Hakkında Konferans", çev: Orhan Arsal, İÜHFM, Cilt 2, 1936
39. Gedikli Fethi, "İstanbul Üniversitesi ve İstanbul Hukuk Fakültesinde 1941-1944 Yılları Arasında Yapılan Terim Çalışmalarına Dair", Ord. Prof. Dr. Ali Fuat Başgil'in Anısına Armağan, İstanbul, On İki Levha Yayıncılık, 2019
40. Göknil Mazhar Nedim, "İleri Hukuk", Adliye Ceridesi, Sayı 148, 1934
41. Göknil Mazhar Nedim, "İleri Hukuk", Ülkü Halkevleri Mecmuası, Cilt 3, Sayı 14, 1934
42. Gözler Kemal, Anayasa Hukukunun Metodolojisi, ikinci baskı, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 1999
43. Gözler Kemal, Türk Anayasa Hukuku, Bursa, Ekin Kitabevi Yayınları, 2000
44. Gürler Sercan, "Çağdaş Türk Hukuk Düşüncesinin Kavram Dünyası: Sözlükbilimi Açısından Bir Değerlendirme", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, Sayı 10, 2010
45. Hirş Ernst, "Türk Hukuk Lûgatinin Tamamlanması Münasebetiyle", Siyasi İlimler Mecmuası, Cilt XVIII, Sayı 205, 1948
46. İkinci Maarif Şûrası (15-21 Şubat 1943) Çalışma Programı, Raporlar, Konuşmalar, Ankara, Maarif Vekilliği Yayınları, 1943
47. İleri Suphi Nuri, "Dil Kurultayının Tesirleri ve Neticeleri", Öz Dilimize Doğru, Sayı 8, 1932
48. İleri Suphi Nuri, "Öz Dilimize Doğru", Öz Dilimize Doğru, Sayı 3, 1932
49. İleri Suphi Nuri, Yasaların Çatışması, İstanbul, İstanbul Yüksek İktisat ve Ticaret Mektebi Talebe Cemiyeti Neşriyatı, 1934
50. İmer Kâmile, Türkiye'de Dil Planlaması: Türk Dil Devrimi, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001
51. İnönü İsmet, "Başvekil İsmet Paşa Hazretlerinin Fakültemizin 1933 Mezunlarına Diplomalarını Dağıttıktan Sonra Söyledikleri Nutuk", Hukuk (Ankara Hukuk Fakültesi Talebe Cemiyeti Mecmuası), Sayı 1, 1933
52. İsimsiz, "Ayın Bibliyografyası", Hukuk Dünyası, Sayı 2, 1944
53. Kamutay Albümü, Ankara, 1935
54. Kara İsmail, Bir Felsefe Dili Kurmak: Modern Felsefe ve Bilim Terimlerinin Türkiye'ye Girişi, ikinci baskı, İstanbul, Dergah Yayınları, 2005
55. Karaca İsmail, "Öztürkçeciliğin Edebi Eserlere Yansıması", İÜTDED, Cilt 60, Sayı 1, 2020
56. Karahanoğulları Onur, Kamu Hizmeti (Kavram ve Hukuksal Rejim), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Hukuku Anabilim Dalı, Basılmamış Doktora Tezi, Ankara, 2002
57. Küçüka Necip Ali, "İnkılâp Hukukumuz", Ülkü Halkevleri Mecmuası, Cilt 3, Sayı 15, 1934
58. Meray Seha, "Devletler Hukukunda Bazı Terim Meseleleri", AÜSBFD, Cilt 11, Sayı 4, 1956
59. Neumark Fritz, Mukayeseli Hukukun Maliye İlminde Önemi, çev: Orhan Arsal, İstanbul, İktisat ve İçtimaiyat Enstitüsü Neşriyatı, 1937
60. Oğuzoğlu Hüseyin Cahit, "Ankara Hukuk Fakültesinin Kuruluş ve İlk Yılları", Ankara Hukuk Fakültesi 40. Yıl Armağanı, Ankara, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1966
61. Partalcı Emre, Darülfünun Hukuk Fakültesinden Bir Sayfa: Edip Serdengeçti ve Mülkiyet Düşüncesi, İstanbul, On İki Levha Yayıncılık, 2020
62. Sakaoğlu Saim, "Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin Kuruluşu ve Atatürk", Türk Dili Araştırma Yıllığı-Belleten, Cilt 39, 1991
63. Saltık Veli, "İnkılâp Hukuku ve İnkılâp Hukukçusu", Hukuk (Ankara Hukuk Fakültesi Talebe Cemiyeti Mecmuası), Sayı 2, 1934
64. Saltık Veli, "Kanun ve Hâkim", Hukuk (Ankara Hukuk Fakültesi Talebe Cemiyeti Mecmuası), Sayı 1, 1933
65. Serdengeçti Edip, "Bibliografya", İÜHFM, Cilt 1, Sayı 2, 1935
66. Serdengeçti Edip, "Bülent Esen-Türk Borçlar Kanuna Göre Alım-Satım (Beyi)", İÜHFM, Cilt 1, Sayı 3, 1935
67. Serdengeçti Edip, "Romada 'Patria Potestas' ile Eski Türklerde 'Atakut' Arasındaki Fark", Capitolivm, Sayı 2, 1934
68. Serdengeçti Edip, "Türk Kamusal Türesinde Özgüç Kuralı", İÜHFM, Cilt 1, Sayı 3, 1935
69. Seyit Günal, Türkiye'de Hukuk Dilinin Dönüşümü, İstanbul, On İki Levha Yayıncılık, 2018
70. Strupp Karl, Devletin Kurucu Unsurları, çev: Nuri Adil [Orhan Arsal], İstanbul, Ekspres Matbaası, 1934
71. Triepel Heinrich, "İç Hukukla Arsıulusal Hukuk Arasındaki Münasebetler", çev: Orhan Arsal, İÜHFM, Cilt 3, 1937
72. Türk Hukuk Lûgati, üçüncü baskı, Ankara, Başbakanlık Basımevi, 1991
73. Uçman Abdullah, "Istılahât-ı İlmiyye Encümeni", Tarih Ve Toplum, Cilt 40, Sayı 239, 2003
74. Vâ-Nû [Nureddin Vâlâ], "Altı Lise Mezunu ve Bir Doçent", Haber, 30 Nisan 1934
75. Velidedeoğlu Hıfzı Veldet, "Edebiyat ve Hukuk", Cumhuriyet, 6 Temmuz 1945
76. Velidedeoğlu Hıfzı Veldet, "Gerçek Hukuk Bilgini Ebul'ulâ Mardin'den Anılar", Cumhuriyet, 13 Ocak 1985
77. Velidedeoğlu Hıfzı Veldet, "Türkçeleştirmede Prensip Meselesi ve Hukuk Terimleri", Hukuk Dünyası, Sayı 3, 1944
78. Velidedeoğlu Hıfzı Veldet, 1961 Anayasasının Dili, Ankara, TDK Yayınları, 1972
79. Velidedeoğlu Hıfzı Veldet, Türkçeleştirilmiş Metinleriyle Birlikte Türk Kanunu Medenisi ve Borçlar Kanunu Cilt:1, Ankara, TDK Yayınları, 1970
80. Verdross Alfred, "Uluslar Arası Hukukunun Temeli", çev: Orhan Arsal, İÜHFM, Cilt 4, Sayı 13, 1938
81. Yıldırır Kocabaş Özlem, "Türkiye'de Kooperatifçilik Hareketinin Düşünsel Boyutu", 20. Milletlerarası Türk Kooperatifçilik Kongresi Tebliğleri, 2011
82. Yörük Ali Adem, "İlk Hukuk Lügatlerimiz", Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, Sayı 2, 2006
83. Yörük Ali Adem, Mekteb-i Hukuk'un Kuruluşu ve Faaliyetleri (1878-1900), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Tarihi Anabilim Dalı Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2008
84. "Darülfünun Divanı Toplandı", Milliyet, 25 Şubat 1929
85. "Denizbank Kanunu Dün Mecliste Kabul Edildi", Kurun, 28 Birinci Kânun 1937
86. "Dil Kurultayı Merkez Bürosunda", Milliyet, 14 Ağustos 1934
87. "Dil Temizliği Yolunda", Milliyet, 21 Şubat 1929
88. "Dilimizden Yabancı Kelimeler Atılacak", Akşam, 19 Şubat 1929
89. "Günde Bir Kitap", Zaman, 22 Teşrînisânî 1934
90. "İkinci Büyük Dil Kurultayı", Son Posta, 18 Ağustos 1934
91. "İlmi Istılahlarımız İçin İşe Başlanıyor", Vakit, 24 Şubat 1929
92. "Kurultaya Dolmabahçede İki Salon Ayrıldı", Cumhuriyet, 14 Ağustos 1934
93. "Meclis Dün Denizbank Kanunu Kabul Etti", Son Posta, 28 Birinci Kânun 1937
94. "Mecliste Sadri Maksudî Şiddetle Tenkit Edildi", Haber, 28 Birinci Kânun 1937
95. "Öz Türk Dili ve Darülfünunumuz", Milliyet, 22 Şubat 1929
96. "Profesöre Çok Yerinde Cevablar Verildi", Anadolu, 29 Kânûnuevvel 1937
97. "Profesörlükten ve Meb'usluktan İstifa Edecek", Yeni Asır, 29 İlk Kânun 1937
98. "Yeni Neşriyatı", Son Posta, 28 Nisan 1935
99. "İsmet Paşa Hz.lerinin Nutukları", Vakit, 18 Şubat 1929
100. Gedikli Fethi, Hukuk Dili ve Adli Yazışmalar, İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi Ders Notu, 2019
101. Şirin Tolga, "Anayasa Sözcüğünün Türkçede Kısa Tarihi"
102. TBMM Zabıt Ceridesi, D.4, Y.3, C.XXIII, B.65, 0.1, 07.06.1934
103. TBMM Tutanak Dergisi, D.9, C.1, B.21, O.2, 12.7.1950