Hukuk Reformu Metinleri 13: Kırımîzâde Neşet Molla'nın 28 Eylül 1890 Tarihli Adliye Islahatı Raporu

Öz

Bu çalışma, Muallimhane-i Nüvvâb mezunu ve ilmiye kökenli bir dava vekili olan Kırımîzâde Neşet Molla'nın (Mehmed Neşet Efendi, 1845-1906) Sultan II. Abdülhamid'e sunduğu 28 Eylül 1890 tarihli adliye ıslahatı raporunun tam metnini ve tahlilini içermektedir. Rapor; Tanzimat sonrası Osmanlı yargı sisteminde davaların gereksiz hukuki süreler sebebiyle gecikmesi, mektepli hukukçuların tecrübe kazandıktan sonra hakimlik mesleğine kabul edilmesi, taşrada istinaf savcılarının ve müstantıkların ehil kişilerden seçilmesi gibi teknik ve kurumsal sorunları ele almaktadır. Müellif ayrıca, heyet-i ittihamiye vazifesinin taşra istinaf mahkemelerine devredilmesi, ilamların tenfizinin hızlandırılması, hakimler için tarafsızlık yemini ihdası ve Adliye Nezareti bünyesinde padişaha doğrudan bağlı çalışacak bir "müfettiş-i hususî"lik makamının kurulması gibi köklü reform önerileri sunmaktadır. Belge, II. Abdülhamid dönemi Osmanlı adliye teşkilat yapısını ve modernleşme sancılarını anlamak açısından birinci elden bir kaynak niteliğindedir. [Özet ve anahtar kelimeler dijital arşiv çalışmaları kapsamında editörlük tarafından hazırlanmıştır.]

Anahtar Kelimeler

• Kırımîzâde Neşet Molla
• II. Abdülhamid
• Adliye Islahatı
• Osmanlı Yargı Teşkilatı
• Müfettiş-i Hususî
• Hukuk Tarihi
• Tanzimat Sonrası Osmanlı Hukuku

Ottoman Legal Reform Texts 13: Kırımizade Neshet Molla's Judicial Reform Report Dated September 28, 1890

Öz

This study presents the full text and critical analysis of the judicial reform report submitted to Sultan Abdulhamid II on September 28, 1890, by Kirimizade Neshet Molla (Mehmed Neshet Efendi, 1845-1906), a certified advocate with a background in the Islamic scholarly tradition (ilmiye). The report addresses various systemic and procedural malfunctions within the post-Tanzimat Ottoman judiciary, such as the prolonged delay of trials caused by unnecessary statutory periods, the necessity of practical court experience for law school graduates prior to their appointment as judges, and the selection of competent prosecutors and interrogators in provincial courts. Furthermore, the author proposes key institutional reforms, including transferring the duties of the committee of indictment (heyet-i ittihamiye) to provincial courts of appeal, accelerating the execution of court decrees, introducing an oath of impartiality for judges, and establishing a "special inspector" (müfettiş-i hususî) directly reporting to the Sultan. This document serves as a primary source for understanding the institutional structure and operational challenges of the late Ottoman judicial administration. [The English title, abstract and keywords were prepared by the editorial board during the digital archiving process.]

Anahtar Kelimeler

• Kirimizade Neshet Molla
• Abdulhamid II
• Judicial Reform
• Ottoman Judicial Organization
• Special Inspector
• Legal History
• Post-Tanzimat Ottoman Law

Kaynakça

1. [Editör Notu: Bu kaynakça, metindeki dipnotlar esas alınarak oluşturulmuştur. / Editor's Note: This bibliography was compiled based on the footnotes in the text.]
2. "Kırımîzâde Faziletlü Neşet Beyefendi", Malumat, nr. 39, 23 Mayıs 1312 (4 Haziran 1896), s. 581.
3. Kırımîzâde Mehmed Neşet Efendi, "Adliye Islahatı Raporu", T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Y.PRK.MŞ. (Yıldız Perakende Evrakı Müfettişlikler ve Şehremaneti), Dosya No: 2, Gömlek No: 90, 28 Eylül 1890 / 13 Safer 1308.
4. Kırımîzâde Mehmed Neşet Efendi, "Arîzalar ve Memuriyet Evrakı", T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Y.PRK.AZN. (Yıldız Perakende Evrakı Adliye ve Mezahib Nezareti), Dosya No: 4, Gömlek No: 29, Lef 1, Lef 2, 17 Haziran 1890.
5. Mehmed Neş'et Efendi (Kırımî-zâde), Kırımî-zâde Mehmed Neş'et Efendi Tarafından Sultan İkinci Abdülhamid Han'a Takdim Edilen Jurnallerin Tahkik Raporları, Hazırlayanlar: Raşit Gündoğdu, Kemal Erkan, Ahmet Temiz, İstanbul, Çamlıca Basım-Yayın, 2006.
6. Mehmet Ali Beyhan, "II. Abdülhamid Döneminde Hafiyye Teşkilâtı ve Jurnaller", İlmî Araştırmalar, sy. 8, 1999, s. 65-83.
7. Mehmet Ali Beyhan, "Tenkid: Mısır'a Giden Gemiye Radovişte'de Kömür İkmali Yaptırmak", Türkiyat Mecmuası, c. 21, Güz 2011, s. 367-427.
8. Murat Gör, "Jurnaller Üzerine Bir Tarihyazımı Denemesi: Kırımî-Zâde Neşet Efendi Örneği", Yıldız Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. I, sy. 1, 2017, s. 46-75.

9. Sadık Albayrak, Son Devir Osmanlı Uleması, İstanbul, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 1996.