Memlükler Döneminde Fıkıh Eğitimi
Öz
Makalede İslam'ın klasik dönemlerindeki hukuk eğitiminin bir örneği olarak Memlükler dönemi fıkıh eğitimine dair bir tasvir sunulmaktadır. Bunu yaparken öncelikle fıkhın ve şerî hukuk sisteminin ayırdedici özelliklerine değinilmekte, ardından Memlükler döneminden seçilen kırk civarındaki fakihin eğitim hayatından yola çıkılarak bir değerlendirme yapılmaktadır. İslam medeniyetinde fıkıh, günümüzdeki modern hukuk mesleğinin kapsamından daha farklı ve geniş bir muhtevaya sahiptir. Fıkıhta kurallar, vahiyle belirlenmiş temel hükümlerden ilmî bir istinbat işlemi yoluyla üretilir. Fakih, Hz. Peygamber'in örnekliğini esas aldığı bir hayat ve ilişkiler düzeni inşa etmeyi hedefler. Fıkhî tefekkür ve istinbat sürecinde devletten bağımsız ve ilmî esaslara bağlı bir hukuk üretimi söz konusudur. Dolayısıyla fıkıh eğitimi, öncelikle dinî kaynakları ve onlara dayalı olarak hukuki olay ve fiilleri yorumlayabilecek, fetvâ, yargı ve öğretim (tedris) görevini yerine getirebilecek yetkin hukukçular yetiştirmeyi hedeflemiştir. Kendisine ait bazı özellikler göstermekle birlikte Memlükler dönemi de klasik dönemler boyunca İslam medeniyetindeki fıkıh eğitiminin ana niteliklerini taşır. Bu eğitim, modern anlamda formel unvan ve aşamalara tabi olmamasına karşın öğrenilecek konuları, geliştirilecek yetkinlikleri, eğitim metotları ve yetkinlik ölçüleri standartlaşan bir mahiyet arz eder. Eğitim sürecinde müesseseler ve formel belgelerden ziyade belirli yetkinliğe sahip üstatların denetiminde öğrencinin hem naklî bilgiye hem de metotlu, tenkitçi bir zihniyetle istinbat yeteneğine sahip olmasına önem verilmiştir. Memlükler dönemi eğitimini belirleyen hususlar arasında Abbasî dönemi sonlarından itibaren mezhep olgusunun ortaya çıkıp yerleşmesi, Selçuklularla birlikte medreselerin kurulup yaygınlaşması ve "muhtasar" metinlere dayalı standartlaşan bir eğitimin gelişmesi zikredilebilir. Memlükler'de birden fazla mezhepte eğitim veren medreselerin varlığı, dört mezhepten kadı atanması uygulaması ve hadis eğitiminin ağırlıklı bir yerinin bulunması, fıkıh eğitiminin hem canlılığını hem de rengini belirleyen hususlar arasında yer alır. Öte yandan Osmanlılar'daki uygulamanın aksine gerek medreselerdeki eğitim gerekse istihdam açısından hiyerarşik bir sistemin bulunduğu söylenemez.
Anahtar Kelimeler
Islamic Legal Education in Mamluk Period
Öz
In the article I describe the legal education in Mamluk period as an example of classical periods of Islamic civilization. In the introductory section I talked about the characteristics of Shar'i legal system and fiqh. In the next section I described the legal education by searching the educational lives of some forty prominent faqihs from Mamluk period. The legal science of the Islamic civilisation, e.g. fiqh, has a different and broader content than the modern legal sciences. The rules are produced through scientific-methodological inferences from the revealed sources in the fiqh. Faqihs aim to build a life and order of relations following the example of the Messenger (pbuh). The process of the legal production is subject to scientific rules and methods and is independent of the state, at least in the sources and ijtihad level. So, the Islamic legal education aimed to raise competent legal scholars who are able a) to understand the religious sources and interpret the revealed rules, and the legal cases according to these rules, b) to carry out the duties of fatwa, tadris (education), and jurisdiciton. These are also true for the Mamluk period. Although this period bears the same constant features of the Islamic legal education that we encounter throughout the classical periods, there are some features special to it. As a continuation of the Ayyubid era, the Mamluk legal education gave importance to the competency of the students both in the naqlî knowledge and in the inferential capacities with a highly critical mind. Although there were many madrasas and semi-formal documentation, e.g. ijazahs, the main emphasis was on the relation of master scholar and student together with semi-standardised legal texts in every madhhab. Especially the existence of the highly refined legal texts (mukhtasars and sharhs), qawaid literature and ahadith al-ahkam literature differentiated it from the early periods (mutakaddimûn) and gave it some kind of standardisation that left little need to the amali (sin. imla) of the master scholars except in the cases where the master wrote and taught his own commentary. Another important aspect characterising the Mamluk legal education and differentiating it from the educational traditions of the eastern Islamic World (before and after the Seljukids) or the Ottoman heartland was an intensive hadith education accompanying to the legal education. Other than these points, we may count the stabilisation of the four sunni madhhabs, appointment of qadis from every madhhab, plurality and diversity of madrasas and mansibs (cadres) among the factors shaping the legal education at the time of Mamluks. Additionally there were no visible or formal hierarchy among the madrasas neither a guarantee of employment attached to the madrasas or the level of education as developed in the Ottomans from the second half of the 15th century on.
Anahtar Kelimeler
